سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 70

تعریف تضاد نزد اهل معقول

امّا مطلب اول که مسألۀ تعریف متضادّان باشد، گفته اند: متضادّان عبارتند از: «ماهیّتین نوعیّتین، مشترکتین فی الجنس القریب مع کمال البعد بینهما» یک فرقی بین متقدّمین از معقولیّین و متأخرینشان وجود دارد. می گویند که متضادّین عبارت از دو ماهیّت نوعیّه هستند، پس اگر دو صنف از یک ماهیّت شدند، از دایرۀ تضاد خارجند، باید دو ماهیّت نوعیّه باشند، یعنی باید فصل ممیّزشان با هم فرق داشته باشد و اینها در جنس آنهم نه در جنس بعید و نه در جنس متوسط، بلکه در جنس قریب اشتراک داشته باشند که از نظر منطق از آن تعبیر به أقرب الاجناس می شود. باید در أقرب الاجناس مشترک باشند و در عین اینکه اشتراک در جنس قریب دارند باید بین اینها بعد و اختلاف و فاصله وجود داشته باشد، یا به تعبیر متأخرین کمال بعد و کمال اختلاف بین اینها وجود داشته باشد و اینقدر اختلاف اینها شدید است که با وجود یکی از اینها، دیگری نمی تواند آنجا تحقق پیدا کند.

این تعریفی است که متخصّصین و اهل فن برای متضادّان ذکر کرده اند که عنوان اولی اش دو ماهیّت است، دو ماهیّت نوعیّه مثل انسان و بقر که هرکدام، یک ماهیّت نوعیّۀ جدای از نوع دیگری دارد. چنین عنوانی در متضادّان معروض است. پس اگر دو صنف از یک ماهیّت باشد، مثلا عالم و جاهل که اینها دو صنف از ماهیّت انسان هستند و اختلاف نوعی بین اینها تحقق ندارد و فقط اختلاف صنفی بین اینها مطرح است، این قبیل مسائل از مقولۀ تضاد و از دایرۀ متضادّان بیرون است.

این راجع به تعریف بود.

حقیقت حکم

امّا بحث دوم راجع به حکم است. اصلا حقیقت حکم چیست؟ اینکه ما می گوییم: بین احکام خمسۀ تکلیفیّه، تضاد تحقق دارد، حکم عبارت از چیست؟ در باب حکم، سه احتمال وجود دارد:

اوّلین احتمال که ظاهرا مرحوم محقق نائینی«علی ما ببالی» قائل به این معناست این است که می فرماید: حکم، یعنی اراده، اراده ای که دو خصوصیّت دارد: اراده ای که به بعث الی شیء یا به زجر عن الشیء تعلق می گیرد. متعلّق اراده، بعث به دخول سوق و اشتراء اللحم است، متعلّق اراده بعث به اقامۀ صلاه است، متعلّق اراده، زجر عن شرب خمر است، متعلّق اراده، زجر عن الغصب است. در ما نحن فیه، اراده ای که اوّلا به بعث و یا به زجر متعلّق شده باشد و ثانیا آن اراده، ظاهر شده باشد، ارادۀ مظهره، اراده ای که در کمون نفس باقی نمانده باشد، اراده ای که با خود بعث نشان داده شده باشد و آن