سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 76

اینجا قرائن و ادله ای هست بر اینکه بین بعث و زجر، تضاد اصطلاحی نمی تواند تحقق داشته باشد:

یک قرینه و دلیل عبارت از این است که در مسألۀ تضاد بین بیاض و سواد که این دیگر ضرب المثل در باب متضادین است و هیچ گونه تردیدی در تضاد بین سواد و بیاض تحقق ندارد، در همان جا می گفتیم که باید ببینیم که موضوع و معروض عبارت از چیست؟ اگر در موضوع(به تعبیر من) هذایت، اخذ شده بود گفتیم: «هذا الجسم الموجود فی الخارج». اگر این جسم موجود در خارج معروض برای بیاض خارج شد، دیگر معقول نیست که در همان حال، معروض برای سواد واقع بشود. پس وقتی که می خواهیم این قضیه را تشکیل بدهیم، باید به این صورت تشکیل بدهیم بگوییم: «هذا الجسم الموجود فی الخارج اما ابیض و اما اسود» و اما«ابیض و اسود معا» این امر غیر معقول و این قضیه کاذبه است. اما اگر بگوییم: «اما ابیض و اما اسود» این یک قضیۀ صادقه می شود و گفتیم: اگر به جای«هذا»، مسأله را به صورت کلی فرض کردیم مثلا ماهیت یا عنوان کلی«الجسم الموجود فی الخارج» را موضوع قرار دادیم، اگر چنین قضیه ای تشکیل دادیم«ماهیه الجسم» یا «الجسم الموجود فی الخارج» بصورت کلی، آیا در تشکیل این قضیه، نمی توانیم بگوییم که«ابیض و اسود معا؟» مثلا ماهیت الجسم که دائما نمی خواهیم با الجسم، الموجود تکرار شود و علاوۀ بر این از یک جهت نزدیکتر به ما نحن فیه است. اگر موضوع را در قضیۀ حملیه، ماهیه الجسم قرار دادیم، آیا نمی توانیم بگوییم: «ماهیه الجسم ابیض و اسود معا» به لحاظ اینکه این ماهیت، یک مصادیقی دارد که ابیض است و یک مصادیقی هم دارد که اسود است و از نظر مصداقیت برای ماهیت جسم، هیچ فرقی بین مصادیق ابیض و مصادیق اسود وجود ندارد.

امکان تضاد در مرحلۀ ماهیت

پس اگر به جای«هذا الجسم الموجود فی الخارج، ماهیه الجسم» را موضوع قرار دادیم، آنجا می توانیم بگوییم: «ماهیه الجسم ابیض و اسود معا» یعنی در مرحلۀ ماهیت، جای تضاد نیست. آنجا جوّش، جوّ تضاد نیست. نه تنها تضاد، بلکه بالاتر از تضاد که مسألۀ تناقض است که اجتماع متضادین هم باید به همان مسألۀ اجتماع نقیضین برگردد و اساس تمام قضایا برپایۀ استحالۀ اجتماع نقیضین مبتنی و متکی است، به طوری که اگر این مسأله گرفته شود، دیگر چیزی برای انسان باقی نمی ماند.

شما قضیه ای ترتیب می دهید و می گویید: «العالم متغیر و کل متغیر حادث» بعد نتیجه می گیرید:

«فالعالم حادث». اما این نتیجه به این تمام نمی شود. یک چیز هم باید کنار«العالم حادث» ضمیمه شود و آن این است که اگر عالم حادث شد، دیگر نمی شود که هم حادث باشد و هم حادث نباشد. این