سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 83

یعنی همان رتبۀ تضادی که بین وجوب و حرمت تحقق دارد، به همان کیفیت و در همان رتبه، بین وجوب و استحباب هم تضاد تحقق دارد.

وقتی که مدعا چنین شد، با صرف نظر از دلیلی که دیروز ذکر کردیم و با فرض اینکه بین بعث و زجر تضاد را بپذیریم، بین وجوب و استحباب چگونه تضاد را حل کنیم؟ وجوب و استحباب که عنوانشان عنوان بعث و زجر نیست بلکه وجوب و استحباب هردو بعث هستند. وجوب، بعثی است که به صیغۀ«افعل» تحقق پیدا می کند استحباب هم هکذا. فرق بین وجوب و استحباب بعد از آنکه در اصل عنوان بعث مشترک هستند، در همین جهت است که اگر بعث، ناشی از ارادۀ قویه باشد، عنوان وجوب بر آن اطلاق می شود و اگر ناشی از ارادۀ غیرقویه باشد، استحباب بر آن اطلاق می شود. همانطوری که در دستوراتی که ما نسبت به فرزندانمان یا موالی عرفیه نسبت به عبیدشان صادر می کنند، انسان یک وقت جدی اراده می کند یک مطلبی را و به دنبال این ارادۀ قویه، یک بعثی را صادر می کند که از این استفادۀ وجوب می شود. اما یک وقت اراده هست اما آنطور قوّت ندارد. تمایل دارد به اینکه مثلا یک آب خنکی بخورد و از خستگی به واسطۀ خوردن یک چای بیرون بیاید و دستور می دهد به آوردن چای که خود این قرائن، کاشف از این است که این بعث از یک ارادۀ جدیه ای ناشی نشده است. لذا ما از مرحوم آخوند سؤال می کنیم: شما که می فرمایید: بین بعث و زجر فی البداهه تضاد تحقق دارد درحالی که مدعای شما تضاد بین همۀ احکام خمسۀ تکلیفیه است، شما تضاد بین وجوب و استحباب را چگونه اثبات می کنید؟ هردوی اینها بعث هستند؛ یکی از ارادۀ قویه و یکی ناشی از ارادۀ ضعیفه است.

تغایر بین ارادتین

ممکن است که شما بفرمایید که همین تغایر ارادتین سبب می شود که بین این دو بعث، تغایر باشد. می گوییم: مانعی ندارد، ما این حرف را می پذیریم اما تغایر بین بعثین آیا قوی تر است از تغایر بین ارادتینی که منشأ این دو بعث است و ما در باب ارادتین گفتیم: آنهایی که حکم را عبارت از ارادۀ مظهره می دانند، ارادۀ قویه و ارادۀ ضعیفه تعدد ماهیت ندارد، ماهیتین متغایرتین و نوعیتین نیستند.

در تضاد شروعش از ماهیتین نوعیتین است آیا ارادۀ قویه و ارادۀ غیر قویه دارای دو ماهیت نوعیه هستند یا اینکه هردو تحت یک ماهیت و یک کلی قرار گرفته اند منتها«الکلی قد یکون متواطیا و قد یکون مشککا». اینطور نیست که نور ضعیف و نور قوی دو ماهیت نوعیه باشند بلکه هردو تحت یک ماهیت هستند منتها ماهیت، ذو مراتب است و به نحو کلی مشکک انطباق بر مصادیق و افرادش