سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 8 صفحه 125

است از اصاله الظهور که یکی از اصول لفظیه عقلائیه است) رجوع کنیم، نوبت به اصل عملی می رسد. یعنی در رابطه با لفظ ، ما نمی توانیم کاری انجام دهیم. این«لا یجب اکرام زید العالم» را با «اکرم العلماء» که روی هم می گذاریم بالاخره از نظر لفظ و ظهور لفظی و اصاله الظهور، دستمان به جایی بند نیست. چه کار بکنیم ؟ آیا بگوییم: هیچ کدام از آنها وجوب اکرام ندارند؟ یا هردو وجوب اکرام دارند؟ یا یکی ندارد دون دیگری ؟ در رابطۀ با لفظ ، هیچ کدام از اینها مستند و مستمسکی نمی تواند داشته باشد لذا چاره ای نداریم که اینجا سراغ اصل عملی برویم. اما آن اصل عملی چیست ؟ آیا اصل عملی که در اینجا پیاده می شود، اصاله الاشتغال است یا اصاله البرائه ؟ هرکدام از اینها وجه دارد.

کیفیت رجوع به اصاله الاشتغال

اصاله الاشتغال روی این مبنا پایه گذاری می شود که بگوییم: بعد از آنکه دیروز مولا به ما گفت:

«اکرم کل عالم» کانّ ذمۀ ما اشتغال پیدا کرد به یک تکلیف عام، به وجوب«اکرام کل عالم» امروز که مولا گفت: «لا تکرم زیدا العالم» چون بیانش اجمال دارد و راهی برای تشخیص وجود ندارد و از طرفی هم نگفته که اکرام زید عالم، حرام است، بلکه از اکرام زید عالم نفی وجوب کرده که اگر واجب نشد، منافاتی با اکرام ندارد، برخلاف حرمت که با فعل و با ایجاد منافات دارد. بگوییم: ذمه ما به یک تکلیفی به نحو عموم اشتغال پیدا کرد و شک داریم که اگر این زید بن عمرو را اکرام نکنیم، آیا با آن اشتغال ذمه، اقتضاء برائت یقینیه می کند، آیا برائتی برای آن اشتغال پیدا شد یا نه ؟ او می گوید: زید بن عمرو را اکرام کن. سراغ زید بن بکر هم که می آییم همین مسأله پیاده می شود. ما شک داریم که اگر اکرام زید بن بکر را ترک بکنیم، آیا با ترک اکرام زید بن بکر، برائت یقینی برای آن اشتغال ذمۀ یقینیه پیدا می شود یا نه ؟ چون اشتغال یقینی، مقتضی لزوم برائت یقینیه است، دلیل مخصص هم که حرمت اکرام را بیان نکرده است بلکه همان عدم وجوب را بیان کرده است. لذا روی قاعدۀ اشتغال و اصاله الاشتغال هردو را عملا اکرام می کنیم نه اینکه بگوییم: هردو واجب الاکرام هستند.

بین این دو مطلب فرق است. یک وقت می خواهیم بگوییم: هردو وجوب اکرام دارند؛ این با دلیل مخصص نمی سازد. اما ما نمی گوییم: وجوب اکرام دارند بلکه عملا هردو را انجام می دهیم.

مثل اینکه اگر کسی علم اجمالی پیدا کرد به اینکه یا نماز جمعه واجب است یا نماز ظهر و دلیلی هم بر احد طرفین قائم نشد، قاعدۀ اشتغال اقتضا می کند که هردو را انجام دهد. اما معنای انجام هردو این نیست که در روز جمعه عند الزوال دو نماز واجب است: یکی به نام ظهر و یکی به نام جمعه.