سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 8 صفحه 173

مقصود ما از شبهۀ مصداقیّۀ مخصص، کدام مخصص است و کجا این مسأله محل نزاع واقع شده است ؟ برای توضیح این مسأله به عنوان مقدمۀ مناقشۀ در کلام ایشان عرض می کنیم که مخصص گاهی مخصص افرادی است.

مقصود از مخصص افرادی یعنی مخصصی که روی فرد با خصوصیات فردیّه تکیه کرده، مثل اینکه در مقابل«اکرم العلماء» یک دلیلی می گوید: «لا تکرم زیدا العالم» دلیل دوم می گوید: «لا تکرم عمروا العالم» دلیل سوم می گوید: «لا تکرم بکرا العالم» که عناوینی که در مخصص اخذ شده و در مخصصات اخذ شده اند، عناوینی است که مربوط به افراد، و خصوصیات فردیّه است. در مخصص افرادی اگر در یک موردی شک بکنیم مثل همین مثال که زید عالم خارج شده، عمرو عالم خارج شده، بکر عالم خارج شده، لکن شک بکنیم در اینکه یک فرد دیگری غیر از این افرادی که مقتضای دلیل است لفظا چون قاعدتا افراد با لفظ ارتباط پیدا می کند، در مسألۀ شک در تخصیص زائد، همه باید اصاله العمومی بشویم. در شک در اصل تخصیص یا شک در تخصیص زائد چاره ای جز رجوع به اصاله العموم نیست ولو اینکه حساب، حساب فرد است. ما تنها در خالد تردید داریم، که آیا وجوب اکرام دارد یا ندارد؟ اما چون مخصص، مخصص افرادی است و روی خصوصیات فردیّه تکیه کرده است، در اینجا اگر در یک فردی شک بکنیم، طبعا شک ما شک در تخصیص زائد می شود و در شک در تخصیص زائد، اصاله العموم بلااشکال جریان پیدا می کند و این از محل بحث ما خارج است.

معنای مخصص عنوانی

اما قسم دوم آنجایی است که مخصص ما عنوانی باشد، روی عنوان تکیه کرده باشد که البته مقصود از این عنوان، طبیعت نیست که آن معنای مطلق در مقابل عام باشد، چون در خود معنای عام هم گفتیم: نظارت و توجه به افراد دارد، دلالت بر افراد دارد، اما نه دلالت تفصیلیه، «اکرم کلّ عالم» معنایش«اکرم زیدا و عمروا و بکرا و خالدا» نیست. «اکرم زیدا و عمروا و بکرا» دلالت بر خصوصیات فردیّه به نحو تفصیل می کند اما در«اکرم کلّ عالم» این دلالتش بر افراد، دلالت اجمالیّه است لذا در عام، عنوان مطرح است، اما عنوانش هم طبیعت نیست بلکه افراد الطبیعه و مصادیق الطبیعه است، اما مصادیق به نحو اجمال، نه یک یک و با خصوصیات فردیّه. در باب مخصص هم گاهی مخصص ما عنوانی است، روی یک عنوان تکیه کرده است، ولو اینکه با الفاظ عموم و با ادات عموم مطرح است لکن روی عنوان تکیه دارد گفته: «لا تکرم الفسّاق من العلماء» که روی«عنوان