سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 8 صفحه 332

ذلک مطرح است، یک مقایسه غیرصحیح و مقایسه باطلی خواهد بود.

ثالثا اصلا معنی آیه این نیست. این آیه یک معنای کنائی دارد. این همان مطلبی است که خود عقل حکم می کند. همان طوری که مکرر مرحوم آخوند در کفایه و علمای اهل کلام و فلسفه هم ذکر می کنند، یکی از خصوصیات اراده تکوینیۀ حق تعالی، این است که تخلّف مراد از اراده تکوینیه، ممتنع است. اما به خلاف اراده های تشریعیه حق تعالی«یا ایها الذین آمنوا اقیموا الصلاه» مؤمنینی پیدا می شوند که اقامه نماز نمی کنند، مؤمنینی هستند که ایتای زکات نمی کنند. در ارادۀ تشریعیه، تخلّف مراد از اراده، کثیرا ما تحقق پیدا می کند. اما در اراده های تکوینیه حق تعالی، معقول نیست که مراد، تخلّف از اراده پیدا کند. و این آیۀ شریفه به تعبیر کنائی همین مطلب را می گوید. آنچه در عالم تکوین وجود دارد، «اراده الله و مشیه الله و تحقّق المراد بدون أن یتحقق التخلّف اصلا» است، این آیه هم همین را می گوید، منتها تعبیر، تعبیر کنائی است مثل همان تعبیرات کنائیه که شما در باب بیان مطوّل و مختصر ملاحظه کرده اید. این آیه هم همان ذکر لازم و اراده ملزوم است، بدون اینکه در معنای ظاهری خودش، استعمال شده باشد. وقتی که شما می گویید: «زید کثیرا الرماد»، اصلا معنایش این نیست که واقعا خاکستری و کثرت خاکستر در خانۀ زید وجود دارد بلکه این عبارت، معنایش این است که این آدم، مهمان دار و مهمان دوست است.

لذا صدق و کذب در استعمالات کنائیه، در رابطه با همان معنای کنائی مطرح است و الاّ ملاک صدق و کذبش، این نیست که برویم در خانه اش بگردیم و ببینیم آیا دارای کثرت رماد هست یا دارای کثرت رماد نیست ؟ باید ببینیم که آیا دارای سخاوت هست یا دارای سخاوت نیست ؟ این آیۀ شریفه هم، با یک تعبیر کنائی، همان مطلب عقلیه مسلّم کلامی و فلسفی را که عبارت از عدم امکان تخلّف مراد در اراده تکوینیه است را بیان می کند و الاّ آنجا قولی وجود ندارد، کلامی وجود ندارد، خطابی وجود ندارد که این کلمات را حمل بر همین معانی ظاهریه اش بکنیم.

در نتیجه این استدلال بعضی از علمای حنابله، غیرصحیح است و ما را وادار نمی کند که محل نزاع را در این مسأله، یکی از آن دو احتمال اولی که مرحوم آخوند ذکر کردند، قرار بدهیم. آنها مسائل عقلیه بدیهیه است و هیچ وجهی ندارد که یک مسألۀ عقلیۀ بدیهیه به صورت یک مسألۀ اختلافیه در علم اصول مطرح بشود.

علت لغوی نبودن محل بحث

همینطور احتمال سومی که مرحوم آخوند ذکر کردند که فرمودند: مسأله لغویه می شود. ما قبول