سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 8 صفحه 454

ظهوری داشته باشد. اصل این کلام این است که گفته شده: ما راجع به آن چیزی که افادۀ استثناء می کند و در حقیقت آلت استثناء است یک تقسیمی داریم و یک تقسیمی راجع به مستثنی داریم و باید همه اش را ملاحظه کنیم.

تقسیم استثنا و آلت استثنا

اما تقسیمی که راجع به استثناء و آلت استثناء داریم، می گوید: آلت استثناء یک وقت جنبۀ حرفی دارد و از ادات استثناء است، مثل کلمۀ«الاّ» که کلمۀ«الاّ حرف وضعت للاستثناء» همان طوری که «من و الی» از حروف هستند کلمۀ الاّ هم به عنوان حرف مطرح است. یک وقت با الاّ و امثال الاّ استثناء می شود. یک وقت با اسم استثناء می کنیم. این اسمی که می گویند: این همان اسمی است که در بحث حروف در مقابل حرف قرار می گیرد که در بحث حروف بحث می کنیم که معنای حرفی چیست و معنای اسمی چیست ؟ آن اسم در مقابل حرف، شامل فعل هم می شود. اینکه می گوییم:

«الکلمه علی ثلاثه اقسام اسم و فعل و حرف» در بحث معنای حرفی، اسم یعنی«غیر الحرف سواء کان اسما او فعلا» و الاّ باید آنجا بگوییم: اسم و حرف را معنا کردید، اما چرا برای ما معنای فعل را بیان نکردید؟ فعل که می گوییم، مقصود هیأت ملحق به حرف نیست، چیزی که جنبۀ فعلی دارد، لکن از نظر ماده اش، دلالت بر استثناء می کند، که الان مثالش را عرض می کنیم:

یک وقت در مثالهای معروف می گوید: «جائنی القوم الاّ زیدا» اینجا استثناء با حرف، تحقق پیدا کرده. یک وقت می گوید: «جائنی القوم باستثناء زید» خود کلمۀ استثناء را در مقام استثناء به کار می برد. یک وقت اینجوری تعبیر می کند، می گوید: «جائنی القوم و استثنی زیدا منهم.» این اسمی که ما در اینجا تعبیر می کنیم، هردو قسم اخیر را شامل می شود، در مقابل«الاّ» که جنبۀ حرفی دارد، و در باب معنای اسم و حرف هم، همین مسأله موردنظر است.

پس یک تقسیم در رابطۀ با آلت استثناء است که«قد یکون حرفا و قد یکون غیر حرف» و یک تقسیم در رابطۀ با مستثنی مطرح است که ما سه جور مستثنی داریم. یک وقت مستثنای ما یک عنوان عامی است که دارای افراد کثیره و افراد متعدده است، مثل اینکه بگوید: «اکرم الفقهاء و الاصولیین و النحویین و المفسرین، الاّ الفساق منهم» که الفساق عنوان مستثنی است، جمع محلّی به لام هم هست، افادۀ عموم می کند دارای افراد و مصادیق کثیره است، و در هرکدام از گروه مستثنی منه یک عدد یا تعدادی از این فساق وجود دارند، خدای نکرده هم در فقهاء وجود دارند هم در اصولیین هم در نحویین هم در مفسرین. یک وقت مستثنی چنین حالتی را دارد. اما یک وقت مستثنی یک فرد