سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 8 صفحه 458

درس ششصد و نودم

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد للّه ربّ العالمین و الصّلوه و السّلام علی سیّدنا و مولینا و نبیّنا أبی القاسم محمّد صلّی اللّه علیه و اله و سلّم و علی آله الطیّبین الطّاهرین المعصومین و لعنه اللّه علی أعدائهم أجمعین، من الآن الی قیام یوم الدّین.

استحالۀ موجود در مستثنی

در این بحث که استثنائی عقیب جمل متعدده واقع بشود و فی نفسه صلاحیت رجوع به هریک را داشته باشد، از نظر مقام ثبوت و اینکه آیا ثبوتا رجوع استثنا به جمیع امکان دارد یا اینکه مستحیل است ؟ گفته شده است که استحاله در کار است، و در رابطۀ با استحاله فرقی نیست بین اینکه استثنا بوسیلۀ کلمۀ اسمیه حاصل بشود، یا بوسیلۀ یک فعل تحقق پیدا کند و یا بوسیلۀ حرف مثل الاّ تحقق پیدا کند. برای اینکه در هرکدام از اینها اگر بخواهد استثنا رجوع به جمیع بکند، تعدد اخراج لازم می آید، و تعدد اخراج مستلزم این است که لفظ واحد در اکثر از معنای واحد استعمال بشود و استعمال لفظ در اکثر از معنا مستحیل است.

در رابطۀ با مستثنی در بعضی از صورش، می گوید: یک استحالۀ دومی تحقق دارد که عبارت از آنجایی است که مثلا بگوید: «اکرم الفقهاء و الاصولیین و المفسرین الاّ زیدا» و ما خارجا ببینیم که در هرکدام از این عناوین ثلاثه، یک زید نامی وجود دارد. هم زید فقیه وجود دارد و هم زید اصولی