سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 8 صفحه 459

وجود دارد و هم زید مفسر. در اینجا می گوید: وقتی که متکلّم می گوید: «الاّ زیدا» درحالی که زید علم است و برای شخص واحد وضع شده، اگر شما با یک«الاّ زیدا» هرسه زید را بخواهید خارج بکنید، معنایش این است که لفظ واحد زید را در سه معنا استعمال کرده اید و در خود زید هم همان استعمال لفظ در اکثر از معنای واحد تحقق پیدا می کند. لذا درخصوص این مورد در رابطۀ با مستثنی هم یک استحالۀ دومی هست اما در آن دو مورد دیگر همان استحاله ای که در رابطۀ با خود استثناء هست مطرح است. لکن همان طوری که دیروز عرض کردیم، یک جهت برای استحاله وجود داشته باشد، یا دوجهت برای استحاله وجود داشته باشد، فرقی نمی کند، بالاخره این معنا مستحیل خواهد بود. آیا این حرف درست است یا نه ؟

اولا یک بعد این حرف، جنبۀ مبنایی دارد و آن این است که در بحث استعمال لفظ مشترک در اکثر از معنای واحد، آیا مبنا استحاله است یا امکان ؟ درست است که مرحوم آخوند(ره) در آن بحث، استحاله را قائل شدند، لکن ما نپذیرفتیم، و حداقل این است این یک مسألۀ خلافیه است. بعضی ها قائل به استحاله هستند، بعضی ها هم قائل به عدم استحاله. و عرض کردیم که تا زمان مرحوم آخوند با اینکه این بحث در تمام کتابهای اصولیه قدیم الایام مطرح بوده، کسی قائل به استحاله نشده. این مرحوم آخوند(ره) است که قاعدتا اولین کسی بود که در این بحث قائل به استحاله شدند که ما نپذیرفتیم، و آنجا مفصلا این بحث را ذکر کردیم.

امکان استعمال لفظ در اکثر از معنای واحد

ما آنجا معتقد بودیم که نه تنها مستحیل نیست، بلکه در خیلی از استعمالات عرفیه، همین استعمال لفظ در اکثر از معنای واحد جریان دارد. مثلا در باب حروف، درست است ما همان نظریۀ مشهور را انتخاب کردیم که وضع را عام دانستیم، لکن موضوع له را خاص می دانیم، یعنی موضوع له، جزئی و شخصی است درحالی که در مقام تصور، یک معنای کلی را تصور کرده، یعنی واضع که می خواسته لفظ «من» را وضع بکند، کلی ابتداء را در نظر گرفت اما برای این کلی، لفظ «من» را وضع نکرد، بلکه برای مصادیق وضع کرد بطوری که هر مصداقی یک موضوع له برای معنای«من» است.

لذا ما آنجا هم بحث می کردیم اینکه ما در الفاظ مشترکه گاهی مثلا می گوییم: برای لفظ عین هفتاد معنا مطرح است، بلکه بالاترش در باب حروف مطرح است. موضوع له«من» به وضع واحد میلیاردها مصادیق ابتداء و افراد ماهیت ابتداء است، یعنی«من» مشترک لفظی است بین میلیاردها معنا، و به وضع واحد هم این معنا تحقّق پیدا می کند. در عین اینکه ما این حرف را در آنجا قبول