سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 8 صفحه 461

کجا می گویید: اخراج متعدد است ؟ دلیل اقامه می کرد می گفت: دلیل بر تعدد اخراج، این است که مخرج عنه متعدد است.

ما این حرف را قبول نداریم. اگر مخرج عنه متعدد شد، چه ملازمه دارد با اینکه اخراج متعدد باشد؟ تعدد و وحدت اخراج، تابع وحدت و تعدد مخرج عنه نیست، کما اینکه تابع وحدت و تعدد مخرج هم نیست. در آن مثال معروف نحوی، اگر شما گفتید: «جائنی القوم الاّ زیدا و عمروا و بکرا» مستثنی را متعدد قرار دادید، مخرج را متعدد قرار دادید آیا در اینجا کسی توهم می کند و یا کسی چنین حرفی زده که در باب استثناء که شما وارد می شوید حتما باید سعی کنید که مستثنایتان یک چیز باشد؟ اما اگر گفتید: «جائنی القوم الاّ زیدا و عمروا و بکرا» این مستحیل است، چرا؟ برای اینکه مخرج متعدد است. اگر مخرج متعدد شد، شما نتیجه می گیرید که پس اخراج هم متعدد، و تعدد اخراج که مستحیل است.

به عبارت روشنتر: آن اضافه ای که استثناء و اخراج به مخرج عنه دارد، همان اضافه و ارتباط را با مخرج دارد که عبارت از مستثنی است. لذا سؤال این است که آیا تعدد مخرج، موجب تعدد استثناء است ؟ و به تعبیر دیگر: موجب تعدد اخراج است ؟ یا اینکه شما به اخراج واحد و به استثناء واحد، زید و عمرو و بکر را استثناء می کنید؟ وقتی که در ناحیۀ مخرج، مسأله اینطور شد، در ناحیۀ مخرج عنه هم همینطور است. چه خصوصیتی دارد وقتی شما می گویید: «اکرم الفقهاء و الاصولیین و النحویین، الاّ الفساق ؟ (حالا آن الاّ زیدا یک نکتۀ دیگری دارد) اخراج واحد است، به اخراج واحد فساق همه را شما خارج کردید، هم فساق فقهاء را، هم فساق اصولیین را، هم فساق مثلا مفسرین را.

اما به اخراج واحد شما این کار را کردید.

پس اگر استعمال لفظ در اکثر از معنای واحد را هم مستحیل بدانیم، ما نحن فیه صغری این مسألۀ استعمال لفظ در اکثر از معنای واحد نیست. حالا چه به کلمۀ باستثناء باشد، یا کلمۀ استثنی باشد، یا کلمۀ الاّ باشد که ما در باب وضع حروف، همان موضوع له خاص مشهور را قائل هستیم، لکن در عین حال می گوییم: «هنا اخراج واحد، هنا استثناء واحد» همان موضوع له کلمۀ الاّ تحقق پیدا کرد، اخراج متعدد نداریم، مخرج عنه متعدد است، «اما الاخراج فواحد، کما ان المخرج قد یکون متعددا و الاخراج واحد.» وحدت و تعدد مخرج عنه و مخرج، هیچ ملازمه ای با وحدت و تعدد اخراج ندارد.

لذا شما به هیچ وجه لفظ را در اکثر از معنی واحد استعمال نکردید.

بله؛ در آنجایی که مستثنی، کلمۀ«الاّ زیدا» باشد و ما ببینیم که هم در فقهاء زید نام وجود دارد، هم در اصولیین زیدنام وجود دارد، هم در مفسرین زیدنام وجود دارد، در رابطۀ با مستثنی آن هم نه