سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 8 صفحه 467

نیستند اینها سراغ من آمده اند. خود زید حکمش چیست ؟ او آمد یا نیامد؟ دیگر این قضیه دلالت نمی کند بر اینکه زید نیامده است، مگر اینکه ما برای قضیۀ وصفیه مفهوم قائل بشویم.

آیا به عنوان قضیۀ وصفیّه و ثبوت مفهوم برای قضیۀ وصفیّه، حکم زید در«جائنی القوم الاّ زیدا» استفاده می شود؟ یا اینکه همان طوری که حکم مجیء قوم به منطوق این عبارت دلالت می کند، حکم عدم مجیء را هم خود منطوق دلالت می کند؟ منطوق در قضیۀ مشتمل بر استثنا، متعرض دو حکم است: یک حکم ایجابی و یک حکم سلبی. اگر مستثنی منه، حکم ایجابی باشد، در مستثنی، سلبی است و بالعکس. اما اگر در«جائنی القوم الاّ زیدا» بخواهیم مسأله را در رابطۀ با عقدالوضع بدانیم، باید یکی از دو حرف را ملتزم بشویم: یا بگوییم که اصلا این جمله در رابطۀ با زید حکمی را و خبری را مطرح نکرده است مثل اینکه اگر مولی گفت: «اکرم زیدا» شما می گویید: مولی در رابطۀ با عمرو، حکمی را بیان نکرده است، یا باید این حرف را بزنید و یا اینکه اگر برای قضیۀ وصفیه مفهوم قائل بشوید باید بگویید که حکم مجیء قوم از طریق منطوق، ثابت شده است، و حکم عدم مجیء زید از طریق مفهوم ثابت شده است، و هیچ کدام از اینها را ما نمی توانیم ملتزم بشویم.

بعد از اینکه هیچ یک را نتوانستیم ملتزم بشویم، مسأله به این برمی گردد که در همین«جائنی القوم الاّ زیدا» به مقتضای آنچه که ادبا فرمودند که استثنا از نفی، اثبات است، و از استثنای از اثبات، نفی است، و با توجه به اینکه نفی و اثبات همیشه در رابطۀ با عقدالحمل است نه در رابطۀ با عقد الوضع است، لذا در«جائنی القوم الاّ زیدا» که مثال بارز و شاخص استثنا است، در همین جا هم استثنا به عقد الحمل مربوط است. در حقیقت معنای«جائنی القوم الاّ زیدا» به آن عبارتی که من در توضیح کلام محقق نائینی عرض کردم برنمی گردد. معنی«جائنی القوم الاّ زیدا» این نیست که«القوم الاّ زیدا جائنی» بلکه این استثنا از اسناد مجیء الی القوم است، استثنا از اثبات مجیء برای قوم است. اول مجیء را برای قوم اثبات می کند، بعد از این اثبات، یک مورد را استثنا می کند، و برای زید، نفی مجیء را ثابت می کند. لذا آنچه که به عنوان مبنای اصلی تفصیل ایشان قرار گرفته بود به نظر غیرصحیح است، و استثنا همیشه به عقد الحمل مربوط است و به عقدالوضع ارتباطی ندارد. لذا تفصیل ایشان با توجه به اینکه مبنای ایشان همین مسألۀ مهم بود کنار می رود.

حکم استثنای عقیب جمل متعدده برحسب موارد

حالا باید در این مسأله چه گفت ؟ اولا همین طوری که خود تفصیل محقق نائینی هم حکایت از یک معنی می کرد، که لازم نیست که در این مسأله، انسان به صورت کلی یکی از دو طرف را انتخاب