سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 8 صفحه 495

الفقراء» و تعظیم بکن هاشمیین را که عقد الوضع و عقدالحمل هردو متعدد است که از موارد مسلّمه اجمال پیش ما بود و بعد هم«الا الفساق منهم» را استثنا می کند و ما می بینیم در هر گروهی، عده ای فاسق وجود دارد، هم در هاشمیین و هم در فقرا و هم در علما، لکن نمی دانیم که این«الا الفساق منهم» آیا در رابطۀ با آن جملۀ اخیره فقط است که استثنا از هاشمیین باشد و فساق از هاشمیین مورد نفی واقع شده است یا اینکه استثنا از تمامی جملات است ؟ از«اکرم العلماء» استثنا هست ؟ از«سلّم و اطعم الفقرا» هم استثنا هست ؟ آیا ممکن است کسی اینطوری توهم کند که نسبت به جملۀ اخیره یقین به تخصیص داریم، اما نسبت به آن دو جملۀ قبل چون شک در تخصیص داریم، به اصاله العموم مراجعه می کنیم ؟ چطور در سایر مواردی که شک در تخصیص دارید، مرجع شما اصاله العموم است، اینجا هم همین را پیاده کنید. شما نمی دانید که«اکرم العلما» به فساق تخصیص خورده است یا نه، شما نمی دانید که«اطعم الفقراء» به فساق از فقرا تخصیص خورده است یا نه، به اصاله العموم تمسک کنید و نتیجه بگیرید که این«الا الفساق» فقط مربوط به جملۀ اخیره است اما در«اکرم العلماء» عموم محفوظ است در«اطعم الفقراء» هم هکذا عموم محفوظ است.

آیا می شود کسی به این طریق، مسأله را پیاده بکند؟ یا اینکه این راه صحیحی نیست برای اینکه اصاله العموم - همان طوری که مکرر عرض کردیم - یکی از اصول عقلاییه است و به اصول عقلاییه در مواردی می توانیم رجوع کنیم که احراز کرده باشیم عقلا در آن موارد به آن اصل مراجعه می کنند.

اما اگر یقین داشته باشیم که عقلا مراجعه نمی کنند و یا شک داشته باشیم در اینکه مراجعه می کنند یا نه ؟ حتی در صورت شک هم نمی توانیم یک اصل عقلایی را مرجع قرار بدهیم و به آن تمسک کنیم.

کما اینکه در اصول شرعیه هم همینطور است. وقتی که به اصاله الحلیه شرعی می خواهید تمسک بکنید، به اصاله البرائه و حدیث رفع می خواهید تمسک بکنید، باید از نظر سند و دلالت معتبر باشد و الا اگر فرض کردیم که حدیث رفع از نظر سند، ضعیف است و چیزی هم ضعف سندش را جبران نکرده است، آیا می توانیم به چنین حدیث رفع برای اصاله البرائه شرعی تمسک بکنیم ؟ نه، باید احراز شده باشد، باید حجیت آن سندا و دلالتا محرز باشد، منتها در اصول عقلاییه چون پای لفظ مطرح نیست، بلکه بنای عملی عقلا مطرح است، باید احراز بکنیم که عقلا عملا در فلان مورد، تمسک به این اصل می کنند یا نه ؟ اگر برای ما روشن نشد و احراز نشد که عقلا تمسک می کنند، ما چطور می توانیم دلیل و مرجع خودمان را یک اصل عقلاییه مشکوک الاحراز قرار بدهیم ؟ وقتی که این مقدمه روشن شد. حالا می آییم سراغ اصاله العموم؛