سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 8 صفحه 498

کرده باشد و از طرف دیگر طرز بیان را به همین صورتی که محل بحث ما هست، بیان بکند. این قابل جمع نیست برای اینکه وقتی که به این صورت قصه را مطرح بکند و مراد خودش را تبیین بکند، نتیجه این می شود که بین جملۀ اخیره و بین استثنا رابطه و اتصال برقرار می شود و آن جملات قبلی دست خالی باقی می ماند. پس چطور می شود که بین این دو جمع بشود؟ حالا که بین اینها جمع نمی شود و خارجا می بینیم که متکلم به همین کیفیت تعبیر کرده است، کشف می کنیم که مراد متکلم، همان قسمت اول است یعنی استثنا را می خواهد به جملۀ اخیره بزند، اما می خواهد جملۀ اولی و جملۀ ثانیه بر قوت عمومی خودش باقی باشد. پس هدف متکلم رجوع الاستثناء الی الاخیره است و این با ما موافق است و معنایش این است که دو جملۀ اول عمومش محفوظ است و اگر هدفش رجوع به جمیع باشد، بین این هدف و بین این طرز بیان، قابل جمع نیست و نمی شود هدف، رجوع به جمیع باشد و در عین حال، بیان به این کیفیت باشد برای اینکه لازمه این بیان این است که این مستثنی زود این جمله اخیره را جذب می کند و آن جملات اول و دوم بدون استثنا و بدون ارتباط به «الا الفساق» همین طور باقی می ماند. پس اگر مرادش رجوع به جمیع باشد، نباید به این کیفیت تعبیر بکند. این راه راه رسیدن به مراد و رسیدن به هدف نیست. لذا ایشان می فرماید که ما معتقدیم که اصاله العموم و استثناء در فرض اجمال، اختصاص به جملۀ اخیره پیدا می کند.

بطلان کلام مرحوم نائینی ره

جواب مرحوم محقق نائینی این است که این فرمایشات شما در صورتی است که متکلم بخواهد تمام مرادش را برای مستمع بیان کند، درحالی که در آن صوری که ما مسأله اجمال را مطرح می کنیم، معنای اجمال چیست ؟ کفایه در فرق بین اهمال و اجمال می گفتند که فرق بین اهمال و اجمال این است که در اهمال، غرض به بیان، متعلق نشده است، اما در اجمال، غرض به عدم البیان متعلق شده است و یک مصلحتی اقتضا کرده است که انسان مسأله را به تمام خصوصیات، بیان نکند. مثل این که اگر کسی آمد منزل انسان و انسان نمی خواهد که رفیقش بفهمد که این کسی که منزل انسان آمده است چه کسی بوده است و دارای چه خصوصیت بوده است، لذا در مقام نقل، می گوید: زیدی آمد منزل ما. اما این زید کی و دارای چه خصوصیتی بود؟ غرض، متعلق به عدم بیان است. این مواردی که ما پای اجمال را مطرح می کردیم، معنایش این است که مولا نمی خواهد بیان کند که استثناء به خصوص اخیره می خورد یا به تمامی جمل، معنای اجمال این است.

پس این که شما می فرمایید که مراد متکلم، رجوع به خصوص اخیره است یا به تمامی موارد،