سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 8 صفحه 79

«العلماء فی حال الاستعمال، قد استعمل فی خصوص علماء غیرفاسق» هذا معنی المجاز؛ روی مبنای مشهور«هذا استعمال مجازی». در نتیجه مخصص منفصل، موجب این است که در عام لا محاله ما ملتزم به تجوز شویم و تخصیص را مساوق با مجازیت عام قرار دهیم، این مشکلۀ مهمی است که در اینجا وجود دارد.

نظریۀ مرحوم آخوند ره در مجازیت عام مخصص

صاحب کفایه(علیه الرحمه) با این که از مشهور تبعیت کردند و استعمالات مجازیه را عبارت از استعمال در غیر ما وضع له می دانند مع ذلک اینجا مدعی هستند که تخصیص لا یستلزم المجازیه و ملازم با مجازیت نیست. بیانی دارند ایشان که یک مقدار نیاز به توضیح دارد یک مقدار هم باید با قاطعیت این بیان مطرح شود نه به صورت احتمال که در کلام ایشان مطرح است. واقعیت همین است که ایشان بیان کردند، منتهی به ضمیمۀ توضیحی که ما بیان می کنیم، ایشان می فرمایند: ما در اکرم العلماء می خواهیم بین دو مطلب جمع کنیم از یک طرف بگوییم که مراد جدی مولا اکرام علماء غیرفاسق است، تردیدی نیست در این معنا که دائرۀ مراد جدی محدود است و مقید به اکرام علماء غیرفاسق است، لکن در عین حال کلمۀ العلماء«فی کل العلماء» استعمال شده چطور؟ می فرمایند: ما دو نوع اراده داریم و در نتیجه دو جور مراد داریم: یک ارادۀ جدیه و یک ارادۀ استعمالیه، البته در کنار این یک سری توضیحاتی هم ما باید ضمیمه کنیم تا خیلی بیان ایشان روشن شود.

ارادۀ استعمالی عبارت از آن چیزی است که متکلم و مستعمل، می خواهد آن را به لفظ تفهیم کند و لفظ خودش را در آن معنا استعمال کند که در حقیقت دائرۀ ارادۀ استعمالیه مربوط به عالم استعمال و مسألۀ تفهیم و تفهم است که از این جمله چه می خواهد در اختیار مستمع بگذارد و چه مطلبی را می خواهد به مخاطب و مکلف تفهیم کند؟ در مسألۀ لفظ و در عالم استعمال می گوییم: ارادۀ استعمالیه و آن مستعمل فیه را مراد استعمالی می گوییم، لکن گاهی از اوقات این مراد استعمالی در عین این که سعه دارد و یک دائرۀ وسیعی را می گیرد، اما غرضش و هدفش و به تعبیر ایشان جدّش به یک دائرۀ محدودتری متعلق شده که عبارت از اکرام علماء غیرفاسق است، لکن در مقام استعمال اکرم العلماء می گوید: و العلمائش را هم در کل علماء استعمال می کند، غرض از تفهیم هم همین کل علماء است، مستعمل فیه هم جمیع العلماء است این سؤال پیش می آید، این چه کاری است که مولا می کند؟ چه هدفی را از این دو جور ارادۀ استعمالیه و جدیه مولا تعقیب می کند؟ چه مانعی داشت که از اول بگوید: «اکرم العلماء غیر الفاسقین» در حقیقت کأنّ هیچ شبهۀ اغراء به جهل هم وجود نداشته