سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 10

و متعدّد است در آن طبیعی هایی که دارای وجودات خارجیه است.

لازمۀ تبعیت استعمال از موضوع له

یک اشکال دیگری هم ممکن است به ایشان توجه پیدا کند، و آن این است که فرض کردیم که واضع در مقام تصوّر، ماهیت لا بشرط قسمی را تصوّر کرد، اما خودتان می گویید که موضوع له را این ماهیت قرار نداد بلکه موضوع له را لفظ ماهیت قرار داد. آیا استعمال تابع وضع است یا استعمال تابع موضوع له است؟ مثلا در باب حروف که می گویید: وضع آن عام و موضوع له آن خاص است که مشهور هم همین معنا را اختیار کرده اند و ما هم در بحث حروف همین نظریه مشهور را خلافا لمرحوم آخوند(ره) اختیار کردیم، اگر وضع حروف، عام و موضوع له آن خاص شد، آیا استعمال، تابع وضع یا تابع موضوع له است؟

استعمال، همه جا تابع موضوع له است و هیچ کجا نداریم که استعمال در رابطه با وضع باشد. لذا اگر از ایشان بپذیریم که واضع در مقام وضع اسماء اجناس، ماهیت لا بشرط قسمی را تصوّر کرده، اما موضوع له را چه چیز قرار داده است؟ خود شما می گویید: موضوع له را نفس الماهیه قرار داده است. اگر موضوع له نفس الماهیه شد، استعمال هم که تابع موضوع له است نه اینکه تابع وضع باشد، و در این دو قضیه حملیه: «الحیوان الناطق انسان» و«زید انسان» آیا باید وضع را ملاحظه کنیم یا موضوع له را باید ملاحظه کرد؟ خود شما قبول دارید که موضوع له نفس الماهیه است. پس چه فرقی بین این دو قضیه حملیه وجود دارد بعد از آن که موضوع له در هردو یک معناست، و استعمال هم تابع موضوع له است؟

چون صحبت از این حرف پیش آمد که عنوان لابشرط قسمی را مطرح کرده اند، اینجا یک بحثی کلی هست که در اصول به یک گونه مطرح شده، لکن امام بزرگوار با تبحّر و تخصّصی که در مسائل فلسفی بالخصوص داشتند، ایشان یک نظریه دیگری در این رابطه دارند.

تقسیم ماهیت در فلسفه

در فلسفه یک تقسیمی هست که ماهیت گاهی لابشرط است، گاهی بشرط شیء و گاهی بشرط لا است. برای ماهیت به عنوان مقسم، اقسام ثلاثه ای را ذکر کرده اند: ماهیت لا بشرط، ماهیت بشرط شی و ماهیت بشرط لا. آن طوری که اصولیین این معنا را توضیح می دهند و خیال کرده اند، این است که گفته اند: خیال نکنید که این اقسام ثلاثه، یک واقعیت و یک