سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 102

بیان هست، یا در مقام بیان نیست، و لو اینکه ما گفتیم: بیش از یک مقدمه، لازم نیست اما این مقدمه باید احراز بشود و ما به دست بیاوریم که مثلا«احل الله البیع و اقیموا الصلوه» در مقام بیان است. با اینکه هر دو در کتاب الله وارد شده اند، لکن به اطلاق«احل الله البیع» تمسک می شود، اما نسبت به«اقیموا الصلوه و آتوا الزکوه» می گویند: در مقام بیان نیست و نمی شود به اطلاق«اقیموا الصلوه و آتوا الزکوه» تمسک بشود. بالاخره این مقدمه از چه طریقی احراز می شود؟ از کجا به دست بیاوریم که مولایی که گفته: «اعتق رقبه» آیا در مقام بیان تمام مراد قانونی و استعمالی بوده، یا اینکه در مقام بیان اهمال و اجمال بوده؟ راه برای تشخیص این معنا چیست؟

اگر در یک موردی یک قرائن شخصیه ای وجود داشته باشد و ما از طریق آن قرائن شخصیه، بتوانیم به دست بیاوریم که مولا در مقام جعل قانون بوده، در مقام افادۀ یک حکم قانونی بوده، نه در مقام اینکه اشاره ای بکند به اینکه یک نمازی در اسلام واجب است، لکن تفصیلش را بعدا می خواهد بیان بفرماید، اگر از راه قرینۀ شخصیه، این مطلب را به دست بیاوریم، جای بحث نیست. اما اگر هیچ قرینه ای نداریم، نه در رابطۀ با اثبات و نه در رابطۀ با نفی، نه در رابطۀ با اینکه مولا در مقام بیان هست و نه در رابطۀ با اینکه مولا در مقام بیان نیست، اینجا چه کار بکنیم؟

بنای عقلا بر بودن متکلم در مقام بیان

اینجا مرحوم آخوند(ره) در کتاب کفایه، می فرمایند: همان طوری که اصول عقلائیۀ متعددی داریم مثل اصاله الظهور و امثال ذلک، ما یک اصل عقلایی هم در این مورد داریم و آن این است که بنای عقلا بر این است که اگر در یک موردی، شک داشته باشند که مولا در مقام بیان هست، یا نه، می گویند: در مقام بیان هست، بنا می گذارند بر اینکه مولا در مقام بیان هست، مگر در مواردی که دلیل بر خلافش قائم بشود و دلیل اقتضا بکند که مولا در مقام بیان نیست و الاّ در مواردی که دلیل بر خلاف، قائم نشده و ما هستیم و مسألۀ شک در اینکه مولا در مقام بیان هست، یا نیست، بنای عملی عقلا بر این است. حالا به چه دلیل؟

و لو اینکه ایشان به صورت یک دلیل بیان می کنند، لکن در باطن، کانّ دو دلیل را برای این مسأله بیان می کنند: یکی سیرۀ مستمرۀ عقلائیه است. می گویند: شما در این موارد به عقلا مراجعه بکنید ببینید اگر مولا، یک حکم مطلقی را دربارۀ عبد صادر کرد، اینطور نیست که