سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 112

انصراف مستند به قدر متیقن

مرتبۀ دومش آنجایی است که قدر متیقّن در مقام تخاطب در کار باشد. این دیگر روی مبنا فرق می کند. روی مبنای مرحوم آخوند که یکی از مقدمات حکمت را نبودن قدر متیقّن در مقام تخاطب مطرح می کنند، انصرافی که مستند به قدر متیقّن باشد نه اینکه به اطلاق ضربه می زند بلکه نمی گذارد که اطلاق انعقاد پیدا کند برای اینکه روی مبنای ایشان، یکی از مقدمات حکمت، نبودن قدر متیقن در مقام تخاطب است. اما روی مبنایی که ما ذکر کردیم که وجود و عدم قدر متیقّن، هیچ ربطی به مسألۀ اطلاق ندارد، نتیجه این می شود که انصرافی که مستند به قدر متیقّن در مقام تخاطب باشد، مانع از تحقّق اطلاق نیست و نمی تواند در مقابل اطلاق، هیچ گونه مقاومتی داشته باشد و ضربه ای به اطلاق بزند.

انصراف حاصل بواسطۀ کثرت استعمال

مرحلۀ سوم انصراف این است که لفظ، یک ظهوری در این معنای مقیّد پیدا کند نه به معنای اینکه لفظ در معنای مقیّد استعمال شده باشد بلکه به همان کیفیتی که در تقریب انصراف ذکر کردیم که باطنش به دو چیز برمی گردد: یکی شهرت استعمال مطلق و اینکه ارادۀ جدّیه عبارت از مقیّد است. دوم اینکه استعمال هم در همان معنای مطلق شده بدون اینکه عنوان مجازی در کار باشد.

در همان مثال و معنای انصراف، تقریبا منطبق بر این مرحلۀ سوم است که لفظ به واسطۀ کثرت آن هم نه کثرت استعمال مجازی بلکه کثرت اینکه مولا«اعتق الرقبه» گفته، لکن با قرینۀ بعدی، معلوم شده که مرادش، رقبۀ مؤمنه است که این شبیه به مجاز مشهور است لکن وجه شباهتش، مسألۀ مجازیت نیست بلکه وجه شبهش عبارت از این است که در مسألۀ مجاز مشهور وقتی که لفظ استعمال می شود، شهرت یک ظهوری برای لفظ در معنای مجازی ایجاد می کند و اصاله الظهور می گوید: ظهور به هر چیزی استناد داشته باشد«یکون حجه».

وجه شبه در ما نحن فیه با مسألۀ مجاز مشهور در این است که ظهوری مستند به شهرت وجود دارد نه اینکه در ما نحن فیه استعمال مجازی مطرح است.

مکرّر گفته ایم که هیچ گونه استعمال مجازی نه در مطلق و مقیّد و نه در عام و خاص مطرح نیست لکن اگر استعمال مطلق به حدّی رسید که به استناد شهرت، یک ظهوری در معنای