سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 123

را فرض کردیم، فرض کردیم که مطلق ما عنوان اثباتی دارد، و دلیل مقید ما عنوان نفیی دارد، دلیل مطلق می گوید: «اعتق رقبه»، دلیل مقید می گوید: «لا تعتق الرقبه الکافره»، آن اعتق به صورت اثبات است، و این«لا تعتق» است به صورت نفی. اینجا بین این دو صورتی که عرض می کنیم، فرق وجود دارد، که آیا در این لا تعتق، نهی تحریمی است، یا نهی آن نهی تنزیهی است؟ اگر نهی آن تحریمی باشد ما چاره ای نداریم جز همان مطلبی را که مرحوم آخوند ذکر کردند، یعنی مطلق را حمل بر مقید کنیم، و این«لا تعتق» موجب تقیید«اعتق رقبه یا اعتق الرقبه»، بشود، راهی غیر از مسأله حمل مطلق بر مقید وجود ندارد، همان راهی که مرحوم آقای آخوند ذکر کردند.

نهی تنزیهی یا تحریمی در مقید با وجود عنوان اثباتی در مطلق

اما اگر نهی آن نهی تنزیهی شد، در نهی تنزیهی راه جمع بین این دو تا این نیست که ما مطلق را حمل بر مقید کنیم، برای اینکه در نظایر این مسأله، دارید«اقیموا الصلاه» به نحو اطلاق، یعنی«سواء کان فی الحمام او فی المسجد او فی الدار او فی غیرها».

در مقابل این«اقیموا الصلاه» شما«لا تصل فی الحمام» دارید، آیا این«لا تصل فی الحمام» معنایش این است که«اقیموا الصلاه» تقیید می خورد، یا اینکه نه همانطوری که در بحث اجتماع و امر و نهی ذکر کردیم، نهی کراهتی معنایش این است که ضمن اینکه صلاه به تمام خصوصیات است، و«فی جمیع الامکنه» می تواند مأموربه و امتثال مأموربه واقع شود، لکن همین صلاه مأموربه اگر در حمام واقع شد، کراهت دارد، و معنی کراهت آن هم کراهت اصطلاحیه نیست که ترکش اولی از فعل باشد، بلکه معنای کراهت همان کراهتی است که در عبادات شما تصویر کردید، که معنای کراهت در عبادت این بود که در مقایسۀ این فرد با سایر افراد این«اقل ثوابا و اقل فضیله» است. خوب شمایی که بین«اقیموا الصلاه و لا تصل فی الحمام» که نهی تنزیهی است، به این کیفیت برخورد می کنید، مگر ما نحن فیه غیر از این مسأله است؟ یک دلیل می گوید: «اعتق الرقبه»، یک دلیل هم می گوید: «لا تعتق الرقبه الکافره»، و ما فرض کردیم که نهی آن نهی تنزیهی است، و نهی کراهتی است، اینجا جمع بین دلیلین اقتضا می کند آن که واجب است و مأموربه است عتق مطلق رقبه است، لکن در مصادیق عتق مطلق رقبه افراد مختلف هستند. «اذا کان الرقبه مؤمنه» هیچ گونه نقصان ثواب و قلت فضلیت در آن نیست، اما«اذا کانت کافره» مسأله نقصان ثواب و قلت فضلیت در آن مطرح است، چرا