سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 138

عرض کردیم تمام محل بحث در این مسائل صورت وحدت حکم است. حالا این وحدت از هر طریقی احراز شده باشد. ما از عقلا سؤال می کنیم می گوییم: ما یک حکم واحد احراز کردیم بیشتر نیست. لکن یک جا مولی گفته: «ان ظاهرت فاعتق رقبه». در یک دلیل دیگری همین مولی گفته: «ان ظاهرت فاعتق رقبه مؤمنه». آیا مبنای شما چیست؟ اینجا در مقابل دلیل مطلق، دلیل مقیّد یا مقیّد وجود دارد. این طور نیست که ما شک در دلیل داشته باشیم، شک در تقیید داشته باشیم. اینجا وقتی که ما به عقلا مراجعه می کنیم که اساس کار ما را در اصالت الاطلاق روش عقلا و بناء عقلا تشکیل می دهد، عقلا می گویند: باید حمل مطلق بر مقیّد کرد.

و بعد از تعلیل به این برمی گردد، نه آن دلیل اولی که مرحوم آخوند برای مشهور ذکر کردند و مورد ایراد قرار دادند، که فرمودند مقتضای جمع بین دلیلین، حمل مطلق بر مقیّد است. و بعد هم ایشان اشکال کردند که راه جمع بین دلیلین منحصر بین حمل نیست، بلکه ممکن است از طریق حمل امر به مقیّد علی الاستحباب جمع بین دلیلین بشود. این راهی را که ما ذکر می کنیم، اصلا عنوانش عنوان جمع بین دلیلین نیست. در حقیقت ما دو تا دلیل نداریم، ما یک دلیل داریم و آن هم دلیل مقیّد است، و به تعبیر معروف دلیل مقیّد چرا؟ پس آن اعتق رقبه چیست؟ می گوییم: اعتق رقبه دلیل در جائی که در مقابلش دلیلی وجود نداشته باشد.

فرق میان عام و خاص با مطلق و مقید و مدلول مقید

فرق است بین دو دلیلی که در دلیلیت استقلال داشته باشند و ما بخواهیم بین این دو تا جمع بکنیم، مثل دو خبری که می خواهیم بین آنها جمع کنیم. مثل عام و خاصی که می خواهیم بین آنها جمع بکنیم. عام فی نفسه دلیل، و«دلالته مستنده الی الوضع، و الخاص هم فی نفسه دلیل». اما در مسأله دلیل مطلق و دلیل مقیّد، ما معتقدیم که با وجود دلیل مقیّد دلیلی وجود ندارد، باز اشتباه نشود. نه به این معنی که دلیل مقیّد کاشف عن عدم الاطلاق است که مکرر ذکر می کردیم، کاشف از این نیست که مولی در مقام بیان مراد استعمالی و قانونی خودش نبوده، هیچ دلیل مقیّدی نمی گوید این اطلاقی که شما فکر می کردید، این اطلاق تخیلی بوده و واقعیت نداشته، نه در عین حفظ این مطلب، همان تعبیری که من عرض کردم که اصالت الاطلاق مع ثبوت الاطلاق و مع ثبوت مقدمه الحکمه او مقدمات الحکمه، باید ببینیم چه مقدار کاربرد دارد، و چه مقدار عنوان دلیلیت عقلا برای آن قائل هستند. ما وقتی که به عقلا مراجعه می کنیم، می گویند: اصالت الاطلاق دلیلیتش برای آنجایی است که در مقابلش دلیل