سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 141

می کنند، آیا این قاعدۀ تسامح می گوید این روایت«یدل علی الاستحباب؟» کجای قاعدۀ تسامح دلالت روایت را درست می کند؟ قاعدۀ تسامح می گوید: «اذا دلت روایه علی الاستحباب شیء، و لم یکن سند الروایه بمعتبر»، روی تفضلی که خداوند تبارک و تعالی به بندگانش دارد، همین اسنادی که این روایت به رسول خدا می دهد و لو اینکه این اسناد فاقد پشتوانه است، مع ذلک خداوند این لطف و عنایت را می کند. اما اگر ما یک روایتی را شک داریم که اصلا مدلولش استحباب است، یا مدلولش بیان اباحۀ یک شیئی هست، آیا قاعدۀ تسامح می گوید: نه بنا بگذار بر اینکه این روایت دلالت بر استحباب می کند؟ بیان مرحوم آخوند به این بر می گردد، ما که شک داریم که آیا عتق رقبۀ مؤمنه به تنهایی مستحب است، یا عتق مطلق رقبۀ استحباب دارد، برای اینکه یک دلیل می گوید: «یستحب عتق الرقبه»، و یک دلیل می گوید: «یستحب عتق الرقبه المؤمنه»، و روی قاعده هم مسأله حمل مطلق بر مقیّد مطرح است، از کجای قاعدۀ تسامح ما استفاده کنیم که«یستحب عتق مطلق الرقبه»؟ کجای قاعدۀ تسامح این معنی را اقتضا دارد؟ لذا این بیان ایشان بیان بسیار ناتمامی است.

جواب استاد از مرحوم آخوند ره در جمع مطلق و مقید در مثبتین

اما بیان اولشان که چرا مشهور بین مستحبات و بین واجبات فرق قائل شدند، ایشان می فرمایند: ما وقتی که در حقیقت کتاب مستحبات را بررسی می کنیم، و فصل مستحبات را زیر و رو می کنیم، می بینیم در باب مستحبات این معنی خیلی زیاد است که در یک عمل«اصل العمل مستحب وقوعه» بکیفیت خاص مستحبش را مؤکّد می کند، وقوعه بکیفیت زائده باز بیشتر تأکّد استحباب را ایجاد می کند، مثل همین نماز شب. این نماز شب آنکه مستحب است و آنکه همۀ فضائل نماز شب برش بار است، یازده رکعت نماز است. پنج تا دو رکعت و یک دانه یک رکعت. اما قنوت نماز وتر به چه کیفیت باشد، اینها دیگر در تأکّد استحباب نقش دارد، در شدت استحباب و بالا بودن مقام استحباب نقش دارد، و الاّ اگر کسی بخواهد فضیلت نماز شب را درک کند بدون اینکه این زوائد را رعایت بکند، با خواندن پنج تا دو رکعت، یک دانه یک رکعت و لو فاقد قنوت هم باشد، و لو اینکه در قنوتش یک دعای کوتاه بیشتر نباشد، تمام فضائل نماز شب برش ترتب پیدا می کند. لذا ممکن است(مرحوم آخوند می خواهند این طور بگویند) که وقتی که کتاب مستحبات را ورق می زنیم، می بینیم در باب مستحبات یک غلبۀ معتدبه وجود دارد که او عبارت از این است که مراتب در عمل واحد