سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 16

تقسیم در فلسفه ربطی به لحاظ ندارد، و ماهیت است که مقسم قرار می گیرد نه ماهیه واحده بلکه جنس الماهیه. جنس الماهیه، یکی ماهیت اربعه است که در رابطۀ با زوجیت، بشرط شیء است. همین ماهیت اربعه در رابطۀ با فردیت بشرط لا است. انسان در رابطۀ با کتابت، لا بشرط است. کلی ماهیات در ماهیات ممکنه در رابطۀ با وجود لا بشرط هستند، نه اضافۀ خاصی به وجود دارند و نه اضافۀ خاصی به عدم.

فرق بین نحوه تقسیم ماهیت در اصول و فلسفه

این بیان امام بزرگوار که انصافا بیان بسیار جالب و دقیقی است و بتمام معنا قابل استفاده است اما با این حال این بیان، مسأله را در ما نحن فیه تمام نمی کند. آیا مقصود امام بزرگوار این است که هر کجا کلمۀ«لا بشرط» و«بشرط شیء» و«بشرط لا» داشته باشیم، به همین نحوی است که ایشان بیان کردند؟ یا اینکه این بیان در جوّ فلسفه در جای خودش بسیار بیان متین و دقیقی است اما ما در اصول گرفتار یک سری مسائل اعتباری هستیم. ما دربارۀ موضوع له اسم جنس بحث می کنیم. می خواهیم ببینیم واضع کلمۀ«رجل» را برای چه چیزی وضع کرده؟ کلمۀ انسان را برای چه چیزی وضع کرده؟ در مسألۀ اسم جنس و تشخیص موضوع له اسم جنس، سر و کار ما با مسألۀ وضع است. وضع چیست؟ وضع که یک واقعیت نیست، وضع، یک امر اعتباری است. واضع می نشیند مثل یک پدری که خداوند به او فرزندی داده یک اسمی را انتخاب می کند، از بین اینها یک اسم را برای فرزندش نام گذاری می کند. آیا معنای این نام گذاری این است که بین این نام، و بین این فرزند، یک ارتباط واقعی و یک ارتباط حقیقی وجود دارد؟ اینهایی که مخترعین و مکتشفین هستند، برای مخترع و مکتشف خودشان یک اسمی فرضا رادیو یا تلویزیون و امثال ذلک قرار می دهند، یعنی واقعا کلمۀ رادیو با آن حقیقت رادیو، یک ارتباط ذاتی دارد؟ و کلمه تلویزیون با معنای واقعی تلویزیون، یک ارتباط ذاتی دارد؟

البته بعضی ها در باب دلالت الفاظ که در مباحث اولیۀ علم اصول مطرح شد، خیال کرده اند که دلالت الفاظ ذاتی است، لکن همۀ محقّقین در مقابل اینها ایستاده اند، و گفته اند:

دلالت الفاظ بر معانی، دلالت ذاتی نیست، بلکه مربوط به وضع است، وضع هم یک امر اعتباری و قراردادی است که واضع برای ماهیت انسان که حیوان ناطق است، لفظ انسان را وضع می کند، و برای ماهیت رقبه که یک انسان مقیّد است، لفظ رقبه را وضع می کند. (همین