سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 169

واسطۀ در عروض ندارد، واسطه ای هم اگر باشد واسطۀ در اثبات است، واسطۀ در ثبوت است، نه واسطۀ در عروض. فرق بین واسطۀ در ثبوت و واسطۀ در عروض این است که در واسطۀ در عروض، حمل عارض بر معروض به نحو مسامحه و تجوّز انجام می گیرد، مثلا کسی که در ماشین نشسته و ماشین متحرک است و حرکت می کند، اگر ما این حرکت را به کسی که در ماشین نشسته نسبت بدهیم، این به صورت واسطۀ در عروض مطرح است و این نسبت به عنوان مجاز و مسامحه است. اما واسطۀ در ثبوت در آنجایی است که واسطه، سبب می شود که حقیقتا آن عرض، عارض بر معروض می شود، مثل اینکه اگر یک آبی را در کنار آتشی قرار بدهند و به علت مجاورت، آب اتصاف به حرارت پیدا بکند، درست است که واسطۀ در این اتصاف، نار است، اما حقیقتا آب اتصاف به حرارت پیدا کرده. آن چیزی که انسان را می سوزاند خود همین آب است و لو اینکه به علت مجاورت نار، این حرارت پیدا شده، لکن ما وقتی که تعبیر می کنیم«الماء حار» این یک تعبیر حقیقی و تعبیر غیر تجوّزی است.

ایشان می فرمایند: ما با اینکه موضوع را«الحجه فی الفقه» می دانیم و با اینکه معنای موضوع را«ما یبحث فی العلم عن عوارضه الذاتیه» معنا می کنیم و عوارض ذاتی را هم، همان جوری که مرحوم آخوند معنا کرده اند«ای بلا واسطه فی العروض» معنا می کنیم، لکن در عین حال مدّعی هستیم که وقتی که شما بحث می کنید که«ظاهر الکتاب حجه، هذه مسأله اصولیه».

چگونه این مسألۀ اصولیه است؟ شما باید موضوعتان حجت باشد و اینجا حجیت و حجت محمول، قرار گرفته. از یک طرف، موضوع را«الحجه فی الفقه» می گیریم و از یک طرف، موضوع علم را به همان معنای صاحب کفایه اخذ می کنید و از طرف دیگر می گویید: «ظاهر الکتاب حجه مسأله اصولیه» چگونه اینها با همدیگر تطبیق می کنند؟

ایشان می فرمایند: تطبیقش به این کیفیت است که ما وقتی می گوییم: «ظاهر الکتاب حجه» این در حقیقت بحث از این است که آیا این«الحجه فی الفقه» در ضمن ظاهر کتاب تعیّن و تشخّص پیدا می کند یا نه؟ و به عبارت دیگر: آیا ظاهر الکتاب هم یکی از مصادیق حجه است یا«لیس من مصادیق الحجه؟» مثل اینکه در یک موجودی بحث بکنید که آیا این از افراد طبیعت انسان است یا از افراد طبیعت انسان نیست؟ وقتی که شما بحث می کنید«ظاهر الکتاب حجه»، معنایش این است که آیا آن«الحجه فی الفقه» که موضوع علم اصول است با ظاهر کتاب، اتحاد دارد همان طوری که کلی طبیعی با مصادیقش اتحاد دارد؟ یا اینکه نه، این، «لیس