سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 17

مثال همه چیز را روشن می کند). واضع ماهیت، انسان را به عنوان«حیوان ناطق» در نظر می گیرد و لفظ انسان را برای ماهیت آن وضع می کند، بدون اینکه لفظ انسان کمترین ارتباطی با ماهیت«حیوان ناطق» داشته باشد. از آن طرف می آید سراغ رقبه. رقبه عبارت از ماهیت حیوان ناطق مقیّدۀ به رقیّت است. واضع این را در نظر می گیرد و لفظ رقبه را برای آن وضع می کند. اینجا اگر ما بخواهیم خود این دو ماهیت را در نظر بگیریم، پیداست که حیوان ناطق - همان طوری که امام بزرگوار فرمودند - ماهیت«لا بشرط» است، و رقبه، ماهیت بشرط شیء است یعنی، حیوان ناطقی است که مقیّد به قید رقیت و عبودیت باشد، هر حیوان ناطقی«لا یطلق علیه الرقبه».

اعتبار لحاظ در اصول

اما بحث ما در مقایسۀ بین المعنیین نیست، بحث ما مربوط به وضع است، وضع هم یک امر اعتباری است.

ما وقتی که سراغ انسان می آییم می خواهیم ببینیم که واضع چه چیزی را در نظر گرفته؟ چه چیزی را لحاظ کرده؟ در باب وضع که ما نمی توانیم عنوان لحاظ را کنار ببریم، نه اینکه لحاظ را در معنای«حیوان ناطق» بیاوریم و بگوییم: معنی انسان«الحیوان الناطق الملحوظه» است، این حرف را نمی زنیم، لکن حرف ما این است که بالاخره واضع وقتی می خواهد لفظ انسان را وضع کند، هم باید لفظ را لحاظ و تصور کند، و هم باید معنا را لحاظ و تصور بکند، این غیر از مسأله ماهیت اربعه نسبت به زوجیت است، که چه لحاظی در عالم باشد یا نباشد ماهیت اربعه تقیّد به مسألۀ زوجیت دارد.

اما اینجا چون مسأله با وضع سر و کار دارد ما نمی توانیم به صورت کلی مسألۀ لحاظ را از اینجا خارج کنیم و همان تقسیمی که در باب فلسفه مطرح است، عین همان تقسیم را اینجا پیاده کنیم.

ما بحث می کنیم که واضع لفظ انسان را برای چه چیزی وضع کرد؟ وقتی بخواهیم عباره اخری برای این عبارت بیاوریم، باید بگوییم: واضع در هنگام وضع لفظ انسان چه چیزی را تصور کرد و مورد لحاظ قرار داد بدون اینکه آن لحاظ در«موضوع له» نقش داشته باشد، لکن در اصل وضع امکان ندارد که مسألۀ لحاظ در کار نباشد. اینجاست که باید بحث کنیم که هنگامی که لفظ انسان را می خواست وضع بکند چه چیزی را ملاحظه کرد؟ باید بگوییم: