سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 222

معنای معلوم بالذات و معلوم بالعرض

آنجا برای حل این اشکال گفتیم که در این مواردی که علم پیدا می شود چه علم تصدیقی و چه علم تصوری، ما دو تا معلوم داریم؛ یک معلوم بالذات داریم و یک معلوم بالعرض. معلوم بالذات، آن صورت حاصلۀ از زید در نفس شما است که علم شما به آن تعلق گرفته و او معلوم بالذات شماست. و این که شما به زید خارجی عنوان معلومیت و متصوریت می دهید، به این باید گفت: معلوم بالعرض، و الاّ زید خارجی که«لا یعقل ان یکون معلوما لکم بلا واسطه» معنای معلومیت، این است که در نفس شما و در ذهن شما با وصف وجود خارجی، حضور پیدا بکند. لذا در تمامی مواردی که علم، تحقق دارد، حقیقت، این است که ما یک معلوم بالذات داریم. معلوم بالذات، همان چیزی است که در نفس انسان، حاضر است و در نفس انسان مورد توجه قرار گرفته و اسناد علم تصدیق و تصور به قضایای خارجیه حتی در مسألۀ«زید قائم» که عنوان علمی اش عنوان تصدیقی است و در مسألۀ اصل تصور زید که عنوان علمی اش عنوان تصوری است، اتصاف همه آنها به معلومیت، اتصاف بالعرض است و از آنها باید تعبیر به معلوم بالعرض کرد. امّا معلوم بالذات همان صورت حاصلۀ در نفس شماست، چه در رابطۀ تصدیق و چه در رابطۀ با تصور. این مطلبی است که ما سابقا در موارد متعددی که مورد نیاز بود ذکر کردیم، و حالا با توجه به این نکته در این بحثی که ما در آن وارد شدیم که آیا مسألۀ کاشفیت و طریقیت به عنوان لازم الماهیه مطرح است یا نه؟ یمکن که از این معنا ما یک استفاده ای بکنیم که بعدا ذکر می شود.

پرسش:

1 - معنای کاشفیت و طریقیت قطع را بیان کنید.