سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 225

واقع معلوم بالعرضی وجود ندارد«زید لیس بقائم فی الخارج».

پس معلوم می شود آن چیزی که مقوّم حقیقت قطع و حقیقت علم است اصابه به واقع نیست. مقصود ما از قطع و علمی که در اینجا بحث می کنیم، همین اصطلاح اصولی مسأله است، نه اینکه کسی بگوید: در آنجایی که قطع بخلاف واقع دارد«لا نسمّیه قطعا و لا نسمّیه علما» این همان قطعی است که ما آن را متصف به منجّزیّت و معذّریّت می کنیم و می گوییم:

منجزیتش در صورتی است که مصیب به واقع باشد و معذّریّتش در صورتی است که مطابق با واقع نباشد. پس قطع مصیب و قطع مخطی هر دو قطع لکن یک صورتش اتصاف به منجّزیّت دارد و یک صورت اتصاف به معذّریّت دارد.

اگر هر دوی اینها در عنوان قطع و در عنوان علم، مشترک بودند، ما می بینیم که از نظر معلوم بالعرض در یکیشان معلوم بالعرضی وجود ندارد، آنجایی که قطع شما مخالف با واقع است، آنجا چیزی در واقع وجود ندارد، قیام زیدی وجود ندارد، اما آن صورت حاصلۀ للنفس و حاضرۀ عند النفس به عنوان تصدیق به قیام زید که ما از آن به معلوم بالذات تعبیر می کنیم، در نفس شما هست، و نسبت به آن، هیچ فرقی بین صورت الاصابه و بین صورت الخطاء نیست. خطا و اصابه، یک مسألۀ دیگری است که در این معلوم بالذات هیچ فرقی ایجاد نمی کند.

کاشفیت و طریقیت قطع نسبت به معلوم بالعرض

اینکه در کلمات، کاشفیت و طریقیت تامّۀ قطع را به عنوان لازم ماهیت قطع شمرده اند اینطوری که در کلام محقق نائینی(ره) تصریح به آن شده و کلام محقق خراسانی هم ظهور در آن دارد، این کاشفیت و طریقیت را در رابطۀ با چه چیزی حساب کرده اند؟ آیا در رابطۀ با معلوم بالعرض و آن واقعیت، حساب کرده اند؟

ما می بینیم که این مقایسه درست نیست برای اینکه در زوجیت نسبت به اربعه، هیچ انفکاکی در هیچ وعائی از اوعیه بین زوجیت و اربعه، تحقق ندارد. امّا در باب قطع ما خارجا می بینیم دربارۀ خودمان گاهی از اوقات قاطع می شویم«بانّ زیدا جاء من السفر» بعد معلوم می شود که اشتباه کرده ایم و زید در آن زمانی که ما قاطع بودیم«بانّه جاء من السفر» نیامده بوده با اینکه در اینجا هم عنوان قطع وجود دارد. حداقل بحسب اصطلاح اصولی، هیچ تردیدی نیست که هم در مصیب، قطع وجود دارد هم در مخطی قطع وجود دارد. پس چطوری