سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 227

ترقی می کند، این برگشتش به این است که ملاک را در این رابطه، آن معلوم بالذات قرار داده است و کاری به خارج و معلوم بالعرض نداریم، آن صورتی که در نفس این، نسبت به قیام زید تحقق پیدا کرده است چه در خارج زید قائم باشد، معلوم بالعرضی وجود داشته باشد یا نداشته باشد، هیچ فرقی در حصول این صورت و حضور این صورت در نفس انسان ندارد.

مقصود از کاشفیت و طریقیت قطع

در نتیجه ماحصل بحث کاشفیت و طریقیت در باب قطع به اینجا منتهی می شود که اگر مقصود ما از کاشفیت تامّه و طریقت کامله نسبت به آن واقعیت خارجیه باشد، بین ظن و قطع هیچ فرقی نیست. همان طوری که بعضی از ظنون، مطابق با واقع است و بعضی از ظنون مخالف با واقع است، در باب قطع هم مسأله اینطور است، بعضی از قطعها مخالف با واقع است و بعضیها و یا خیلی از قطعها موافق با واقع است. پس اگر معنای طریقیت و کاشفیت، این باشد، هیچ فرقی بین قطع و ظن تحقق ندارد، و لعل کثیرا من الظنون در مطابق بودن با واقع بیشتر از قطعهایی باشد که مطابقت با واقع دارد.

اما اگر مقصود از کاشفیت و طریقیت را نسبت به آن صورت حاصلۀ للنفس بسنجیم، کاشفیت و طریقیت بنحو تمام و کمال وجود دارد و بین ظن و قطع هم کاملا فرق هست و لو اینکه ظن هم از اوصاف قائمۀ به نفس است، شک هم از اوصاف قائمۀ به نفس انسان است، اما در این صورت حاصله در باب قطع بلحاظ این که هیچ تردیدی در آن رابطه وجود ندارد، لذا طریقیتش طریقیت تامّه است. در باب ظن هم صورت حاصله وجود دارد امّا با تردید و در باب شک، دیگر تردید بیشتر است.

پس اگر مقصود از طریقیت و کاشفیت، این باشد، این یک مسألۀ درستی است و عرض کردم در عبارت مرحوم محقق نائینی(ره) هم قرینیت بر این معنا وجود دارد و الاّ اگر مقصود ایشان آن واقعیت خارجیه باشد آیا کسی احتمال می دهد که قیام زید در خارج، عین قطع من باشد؟! قطع، یکی از اوصاف نفسانیه است، قیام، یکی از اعراض خارجیه است، چطوری می شود قیام زید در خارج عین قطع من باشد؟! که می فرمایند: «بل هی عین القطع». پس معلوم می شود که نظر به همان معلوم بالذات دارند. در رابطۀ با معلوم بالذات اگر کسی چنین ادعایی بکند که معلوم بالذات همان قطع است؛ یعنی ما در نفس، دو چیز نداریم: یکی حضور آن صورت و یکی هم علم به این صورت بلکه از همان حضور عند النفس و حصول آن صورت