سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 23

موجود در خارج چطور می شود در قضیۀ«زید قائم» وجود ذهنی پیدا کند؟

کیفیت تصور موضوع و محمول در قضایای حملیه

ما قبلا هم ذکر می کردیم که اینجا یک معلوم بالذات داریم، و یک معلوم بالعرض. اینجایی که شما زید را تصور می کنید، آن که در ذهن شما حاصل و متحقّق است، زید بوجوده الخارجی نیست، زید الان در خانه اش نشسته یا ایستاده، نه اینکه در ذهن شما باشد، بلکه آنچه در ذهن شماست، یک صورتی از زید است لذا معلوم بالذات عبارت از آن صورت حاصلۀ در نفس است، اما آن زید خارجی، معلوم بالعرض است. و تصور شما که یک قسم از علم است. چون تصدیق و تصور دو بخش از علم است«العلم ان کان اذعانا للنسبه فتصدیق و الاّ فتصور» تصور، یک نوع علم و یک قسمی از علم است. لذا معلوم بالذات شما آنجایی که یک موجود خارجی را تصور می کنید، خود آن موجود خارجی نیست، بلکه موجود خارجی معلوم بالعرض است، اما آنکه در ذهن شما است و معلوم بالذات شماست، صورت آن موجود خارجی است، نه خود آن موجود خارجی.

در نتیجه این شبهه در ذهن شما نباید که شما که بین وجود ذهنی و بین وجود خارجی، مغایرت و مباینت کلی مطرح می کنید، این چطور جمع می شود با مقام تصور و در مقام لحاظ در مثل قضایای حملیه«زید جاء من السفر، عمرو قد سافر، بکر قائم» و امثال ذلک؟ که همه اینها نیاز دارد به اینکه شما هم موضوع را تصور کنید و هم محمول را، و قضیۀ حملیه هم به لحاظ خارج است، وقتی شما می گویید: «زید قائم» یعنی زید خارجی«قائم فی الخارج» وقتی می گویید: «زید جاء من السفر»، یعنی زید خارجی«جاء فی الخارج من السفر.» لذا اینها را تصور می کنید و این نوع قضایا را تشکیل می دهید و در عین حال این، دلیل بر این نیست که زید خارجی را مستقیما و بلا واسطه در ذهنتان آورده اید و محمول را هم هکذا.

پس اشکال مرحوم آخوند این است که اگر گفتید: «هذا» و اشاره به اسد خارجی کردید، اگر گفتید: «هذا اسد»، این اسم جنس است و درست است. اما اگر گفتید: «هذا اسامه» این قضیۀ حملیه دروغ است، برای اینکه تقیّد به قید ذهنی در اسامه اعتبار دارد، و چیزی که تقیّد به قید ذهنی و تعیّن ذهنی در معنایش دخالت داشته باشد، معقول نیست که هیچ گونه اتحادی با وجود خارجی داشته باشد. لذا اگر بخواهید قضیۀ«هذا اسامه» را ترتیب بدهید، باید قیچی بردارید یک مقداری از معنای علم جنس را قیچی کنید و آن تقیّد به قید ذهنیت را از آن جدا