سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 235

می کند به وجوب نماز جمعه و از یک طرف شارع می گوید: لازم نیست که نماز جمعه بخوانی، اینجا بحسب اعتقاد قاطع، اجتماع ضدین تحقق پیدا می کند که این هم مستحیل است برای اینکه چطور می شود که یک کسی اعتقاد پیدا بکند به یک چیزی که مستلزم اجتماع ضدین باشد؟

عدم امتناع اجتماع ضدین در امور اعتباریه

لکن این استدلال، یک اشکال اساسی دارد که ما این اشکال اساسی را در مسألۀ اجتماع امر و نهی ذکر کردیم. آنجا مرحوم آخوند قائل به امتناع اجتماع امر و نهی است، یک مقدماتی را برای اثبات این امتناع ذکر می کند. اولین مقدمه که در حقیقت، اساس مقدمات را تشکیل می دهد این است که می فرمایند: بین این احکام خمسۀ تکلیفیه، تضاد تحقق دارد. همان تضادی که بین سواد و بیاض و بین متضادین دیگر تحقق دارد، بین احکام خمسۀ تکلیفیه هم همان تضاد وجود دارد.

ما آنجا تبعا لسید الاستاذ الامام(قدس سره الشریف) بحث مفصلی را عرض کردیم که اصلا مسألۀ تضاد مربوط به امور واقعیه و امور تکوینه است. محدوده تضاد و متضادین، مربوط به تکوینیات است. یک جسمی که در خارج معروض بیاض است در همان زمان و در همان حال نمی شود معروض برای سواد هم واقع بشود. سواد و بیاض، دو وجود واقعی تکوینی است و لو اینکه وجودشان از قبیل اعراض است اما اعراض هم از مقولات واقعیه و مقولات متأصله است. تضاد در این محدوده است اما مسأله احکام خمسۀ تکلیفیه از امور اعتباری است.

ماهیت حکم عبارت از یک امر اعتباری است لذا وقتی که ما در مفاد هیئت«افعل» و هیئت «لا تفعل» بحث می کردیم، عرض کردیم که مفاد هیئت«افعل» عبارت از بعث اعتباری است و مفاد هیئت«لا تفعل» عبارت از زجر اعتباری است و بعث و زجر اعتباری در مقابل بعث و زجر تکوینی است؛ بعث تکوینی، این است که دست یک کسی را بگیرند و بکشاند به جانب انجام آن مقصد و مرادشان و او را عملا وادار بر تحقق خواسته خودشان بکنند. اما آمر چه در اوامر شرعیه و چه در اوامر عقلائیه و عرفیه، فقط قانون صادر می کند. حقیقت قانون الزامی، یک بحث اعتباری است که البته وجوب موافقت دارد، اما معنای وجوب موافقت این نیست که یک مسأله تکوینیه باشد.