سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 243

باید بگوییم: آن کسی که تکوینا نار را ایجاد کرده است و حساب شارع در عالم تشریع از خالق در عالم خلقت دو تا است؛ اینجا دو بعد وجود دارد: یکی بعد تشریعی است. آیا صحیح است که کسی تعبیر بکند که در عالم شرع«یکون النار حاره، یکون الشمس مشرقه»؟ این ربطی به عالم شرع ندارد. این مربوط به عالم تکوین و وعای خلقت است.

درست است که شارع و خالق، شخص واحد و موجود واحد است، اما موجود واحد، حیثیات مختلفه دارد. مسألۀ حرارت برای نار، مربوط به جنبه خالقیت است. گاهی از اوقات هم خالق بما انّه خالق، می گوید: «یا ایها النار کونی بردا و سلاما» جلوی لازمش را می گیرد و نمی گذارد که نار اتصاف به حرارت پیدا بکند.

بعد از آنکه مسألۀ تشریع از مسألۀ تکوین جدا شد، در ما نحن فیه هم اگر قطع طریقیت پیدا کرد به همان صورت حاصلۀ نفسانیه، طریقیت آن، طریقیت تکوینیه است. تکوین اقتضاء کرده که این قطع طریق به آن صورت حاصلۀ در نفس باشد. تکوین، این لازم را برای آن قطع، ایجاد کرده و شارع بما هو شارع نمی تواند در مسائل تکوینی، هیچ گونه دخالتی، نفیا و اثباتا داشته باشد. بله؛ در مسائل تکوینی بما انّه خالق و بما انّه مکوّن می تواند هر گونه تغییر و تحویل و تصرفی را انجام بدهد، اما بانّه شارع نه. عینا مثل همین می ماند که بگوییم: «الشارع بما انّه شارع جعل النار حاره» که مورد مسخره واقع خواهیم شد. هذا تمام الکلام در بحث اول مسائل قطع.

معنای لغوی و اصطلاحی تجرّی

اما بحث دوم؛ مسأله تجرّی است. در باب تجرّی، قبل از آنکه وارد اصل بحث بشویم، چند نکته را باید تذکر بدهیم، بعد وارد اصل مسألۀ تجرّی بشویم.

نکته اول این است که کلمۀ تجرّی که در مقابل انقیاد قرار گرفته، یک معنای لغوی دارد و یک معنای اصطلاحی. معنای اصطلاحی آن که مورد بحث ما هم هست، یک معنایی است غیر از مسألۀ عصیان، و انقیاد هم غیر از مسألۀ اطاعت است. در حقیقت در اصطلاح، ما یک انقیاد و تجرّی داریم و یک اطاعت و عصیان.

عصیان این است که انسان یک تکلیف لزومی واقعی را مخالفت بکند، «سواء کان تحریمیا ام وجوبیا». اطاعت این است که تکلیف لزومی، مورد موافقت و امتثال و متابعت قرار بگیرد.

این اطاعتی هم که می گوییم در مقابل معصیت، اطاعتی نیست که در آن، قصد قربت معتبر