سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 264

«یعتقد کونه معصیه لکنه لیس فی الواقع معصیه» اما در باب معصیت، «یعتقد و یکون فی الواقع معصیه» پس تا مادامی که آن نیّت، ابراز نشود و تبلور خارجی پیدا نکند و انعکاس خارجی که عبارت از ارتکاب و اتیان به آن فعل متجری به است، پیدا نکند، تجرّی اصطلاحی مورد بحث ما، تحقق پیدا نمی کند. لکن حالا بحث این است که این نیت کرد معصیت را و «شرب ما یعتقد کونه خمرا و لم یکن المشروب بحسب الواقع خمرا» شما می گویید که قبح وجود دارد، این قبح به چه چیزی اضافه پیدا می کند؟ آیا این عمل، قبیح است؟ یا تجرّی که عبارت از آن جهت نفسانیه ای است که با این عمل تبلور پیدا کرده است، اتصاف به قبح دارد؟

مرحوم شیخ انصاری و مرحوم محقق نائینی و جمع دیگری، می گویند: آنکه در خارج تحقق پیدا کرده، شرب الماء بوده، و شرب الماء و لو اینکه گاهی از اوقات، یک جهات مقبحه ای می تواند در آن پیدا بشود اما اعتقاد«بانّ هذا خمر» این هم از جهات مقبحه است؟ از اوصافی است که در شرب المائی که با قطع نظر از این اعتقاد، «لم یکن قبیحا» این اعتقاد «یوجب اتصافه بانّه قبیح؟» می گویند: نه، اعتقاد چه نقشی در تغییر واقعیت دارد؟ اعتقاد، جزء جهات محسّنه و مقبّحه و از اوصافی که موجب تغییری در این عمل خارجی بشود، نیست.

فرض کنید یک عبایی مال خود شما است، حالا شما معتقد شدید که این عبا مربوط به رفیق شما است، آیا این اعتقاد، تغییری در واقعیت این عبا به اعتبار اضافۀ ملکی آن به شما می دهد؟ آیا اگر تصرف در این عبا کردید به عنوان اینکه این عبای دیگری است و راضی نیست مثلا به تصرف در آن، صرف یک تخیّل و اعتقاد علمی، واقعیت را تغییر می دهد؟ این بزرگان می فرمایند: تغییری در واقعیت نداده نشده است. لذا آن قبحی که در آنجا مسلّما به حکم عقل وجود دارد، نباید این فعل را متصف به آن قبح بکنید، بلکه این فاعل است که«فیه ما یتصف بکونه قبیحا» گرچه تا زمانی که این مایع معتقد الخمریه را شرب نکند، هیچ مسألۀ قبحی وجود ندارد و هیچ مشکلی در کار نیست. اما این ارتکاب که به منزلۀ ابراز آن حالت نفسانیۀ تجرّی بر مولا و طغیان بر مولا است، این فقط نقش ابرازی دارد، بدون اینکه خودش هیچ گونه اتصافی به قبح داشته باشد.

فعلی بودن قبح تجری از نظر محقق عراقی(ره)

اما مرحوم محقق عراقی الشیخ ضیاء الدین(قدس سره) ایشان معتقد است که اینجا قبح، قبح فعلی است. کانّ از ایشان سؤال شده که آیا شما واقعا معتقد هستید که این اعتقاد فاعل،