سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 265

یکی از اوصافی است که در تقبیح و تحسین فعل، ایجاد تغییر می کند و یکی از اوصاف مقبّحه و محسّنه این فعل است؟ می فرماید: نه، من این حرف را نمی زنم اما می خواهم بگویم: طغیان، قبیح است. طغیان به چه چیز حاصل می شود؟ اگر این«ما یعتقد کونّه خمرا و لو مع الاعتقاد» را شرب نکند، طغیانی تحقق پیدا نکرده است. طغیان به این عمل، حاصل می شود. محقّق طغیان، این عمل است.

می گویند: در باب معصیت، هم همین حرف را می زنیم. در باب معصیت که قبح آن، جزو مسلّمات است، از نظر موصوف، قبح با اینجا هیچ فرق نمی کند و لو اینکه فرض کنیم در باب معصیت به دنبال آن، استحقاق عقوبت هست و فرض کنیم در باب تجرّی، مسألۀ استحقاق عقوبت هم نیست کما اینکه بعدا ان شاء الله در رابطۀ با استحقاق عقوبت بحث می کنیم اما ایشان در رابطه با قبح می گوید: ملاک و محور قبح در باب عصیان و در باب تجرّی، یک شیء است و آن هتک عملی حرمت مولا است، طغیان خارجی علی المولی است که از دایرۀ قلب بیرون آمده باشد و از محدوده قلب خارج شده باشد. و لذا است که در باب معصیت واقعیه، صرف نیت المعصیه«لا یترتب علیها اثر» در غیر مسألۀ تجرّی. پس در حقیقت این هتک عملی و طغیان خارجی اتصاف دارد به«انّه قبیح». طغیان خارجی عباره اخرای از شرب این مقطوع الخمریه است و در باب معصیت و در باب تجرّی، این ملاک قبح، هیچ فرق نمی کند.

لذا ما روی این جهت قبح فعلی را قائل می شویم نه قبح فاعلی.

عدم تغییر واقعیت به واسطه اعتقاد

لکن در جواب ایشان باید عرض کرد که شما دو مطلب را قبول دارید؛ یکی اینکه«هذا لیس بشرب الخمر» که بحث ما همین است، دوم هم اینکه اعتقاد، واقعیت را تغییر نمی دهد.

اگر اعتقاد، واقعیت را تغییر نمی دهد و از اوصاف مقبّحه و محسّنه شناخته نمی شود، کما اینکه خود ایشان تصریح به این معنا دارند، پس جرم این شرب المائی که قطع بکونه خمرا چیست؟ این چه جرمی دارد که اتصاف پیدا بکند بانّه قبیح؟ این یک عنوان اولی دارد شرب الماء، یک عنوان ثانوی پیدا کرده«القطع بکونه خمرا، مع انّه لا یکون فی الواقع خمرا، شرب الماء لیس بقبیح» قطع هم که شما می گویید: تغییری در واقعیت این نداده است، لذا ما چرا این قبح را به این فعل اضافه بکنیم و موصوف قبح را عبارت از این فعل قرار بدهیم؟ این لازمۀ بیان خود شماست و حقیقت امر هم همین است، لذا باید حرف همانهایی که تعبیر به قبح