سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 268

وقت است. گفته اند: اگر کسی مظنه پیدا کرد به اینکه وقت ضیق شده است مثلا چهار رکعت به غروب باقی مانده و در این چهار رکعت باید نماز عصر خوانده بشود، یا هشت رکعت مانده که حتما باید ظهر و عصر خوانده بشود، مع ذلک بر طبق این ظن، عمل نکرد؛ یعنی نماز را تأخیر انداخت، لکن بعد از آنکه تأخیر انداخت، معلوم شد که وقت، ضیق نبوده و الان وقت ظرفیت برای خواندن نماز ظهر و عصر را دارد و نماز ظهر و عصر را در وقت خودش انجام داد. ادعا شده که اجماع بر این قائم است که نماز، صحیح است برای اینکه در وقت، واقع شده است لکن چون مظنه به ضیق وقت داشته و با وجود این ظن، نماز را تأخیر انداخته و در همان وقت مضیق مظنون، انجام نداده است، عمل حرام مرتکب شده است و این مثل معصیت است و یکون محرما؛ یعنی محرما بعنوان التجرّی.

اینجا خلط نشود که اگر ما تجرّی را محکوم به حرمت شرعیه کردیم، اینجا هم معصیت است و هم تجرّی است. تجرّی نسبت به آن مقطوع الخلاف یا مظنون الخلاف است، معصیت به عنوان اینکه خودش متعلق حرمت شرعیه است. پس اگر ما تعبیر به معصیت هم بکنیم، شما نگویید که بحث ما در تجرّی است و تجرّی غیر از معصیت است، بلکه اگر تجرّی محکوم به حرمت شرعیه شد، همین عنوان تجرّی نسبت به حرمت شرعیۀ متعلقه بالتجرّی یکون معصیه. پس نسبت به چه چیز تجرّی است؟ نسبت به آن واقعی که قطع به خلافش دارد، نسبت به آن واقعی که ظن به خلاف آن پیدا کرده است و الا به عنوان اینکه موضوع برای حرمت شرعیه است، نسبت به این، عنوان معصیت پیدا می کند.

پس در اینجا ادعای اجماع شده که با ظن به ضیق وقت«و تأخیر الصلاه عن الوقت المظنون ضیقه یتحقق المعصیه بالاضافه الی الحرمه المتعلقه بالتجرّی» و لو اینکه نسبت به واقعیت که عبارت از وقت باشد، انکشف که وقت ضیق نیست و وقت باقی است و نمازهایش را در وقت واقعی انجام داد و در رابطۀ با ترک نماز هم مسأله ای ندارد«صلی فی وقته».

یک مورد دیگر هم در مسأله مسافر است. شما می دانید که یکی از مواردی که نماز در سفر شکسته نمی شود، آنجایی است که سفر، سفر معصیت باشد. اگر سفر معصیت شد«لا یترتب علیه حکم القصر» لذا یکی از مثالهایی که برای سفر معصیت ذکر کرده اند این است که انسان یک راهی را طی بکند و یک طریقی را سلوک بکند که این مظنون الضرر یا مقطوع الضرر باشد، یقین دارد که این جاده ای که می خواهد حرکت بکند«فیه ضرر» یا ظن به ضرر