سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 272

بالاخره با آن دلیل مخالفت کرده و عصیان واقعی نسبت به آن دلیل تحقق پیدا کرده است به لحاظ اینکه دلیل قائم بر این است که«اذا ظن الضیق یجب ان یصلی فورا و هذا قد ظن الضیق و لم یصل فورا» پس یک معصیتی در اینجا تحقق پیدا کرده است.

پس یک دلیل مهم برای جواب از این اجماع این است که اگر ما آن مراحل را طی بکنیم، تازه این مشکله می ماند که این موارد و اشباه این موارد، از محل بحث ما در باب تجرّی خارج است.

وجود ملازمۀ عقلیه بین قبح شیء و حرمت آن

دلیل دوم این است که اگر کسی بخواهد از راه قبح وارد شود، بگوید: شما که قبول کردید که«التجرّی قبیح عقلا» این قبح عقلی آن را مثل قبح ظلم به قاعدۀ«کل ما حکم به العقل حکم به الشرع» ضمیمه می کنیم و حرمت را در ما نحن فیه نتیجه می گیریم. همان طوری که در باب ظلم، نتیجه حرمت شرعیه از راه قاعده ملازمه برای ما روشن می شود.

لکن جواب این را در بحثهای گذشته دادیم که اولا قبحی که در باب تجرّی هست، قبح فاعلی است نه اینکه قبح فعلی باشد و این محل بحث بود(که من عرض کردم در بعضی از وجوه آینده، ثمره ای بر قبح فعلی و قبح فاعلی ترتب پیدا می کند، یکی همین جاست) لکن فرضنا که ما قبح فعلی را در اینجا قائل بشویم، عمده، این است که قاعدۀ ملازمه بین حکم عقل و شرع در رابطۀ با مواردی است که حکم عقل در سلسله مبادی و علل حکم شرع قرار بگیرد و به عبارت دیگر: قبل از حکم شرع، تحقق داشته باشد، اما مسائلی که عقل بعد حکم الشرع به آن مسائل حکم می کند کما اینکه در هر حکم شارع، عقل حکم می کند به اینکه اطاعت، حسن است و معصیت، قبیح است، آیا حکم عقل به اطاعت و حسن اطاعت، باز به دنبال آن حکم شرعی وجوبی تحقق دارد؟ حکم عقل به قبح معصیت باز به دنبال آن یک حکم شرعی تحریمی وجود دارد؟

قبلا عرض کردیم: اگر ما از مسألۀ تسلسل هم صرف نظر بکنیم، همین جا مسأله روشن است که اگر کسی یک معصیتی نسبت به مولا مرتکب شد، یک حکم مخالفت شده است. اگر کسی - خدای نکرده - «لا تشرب الخمر» را مخالفت کرد، یک حکم شرعی مخالفت شده است و نمی توانیم بگوییم: اینجا دو تا مخالفت هست: یک مخالفت«لا تشرب»، یکی هم به اعتبار اینکه معصیت کرده است و معصیت، قبیح است و به دنبال قبح عقلی معصیت، حرمت شرعی