سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 287

کنیم، لا تشرب الخمر عن اراده ناشیه عن العلم بالخمر و بکون الخمر حراما، چون صرف مسألۀ علم به موضوع هم که نیست، خب آنهایی که منکر مسألۀ حرمت شرب خمر هستند، مثل غیر مسلمانها، آنها جاهل به حرمت شرب خمر هستند، پس باید بگوییم که معنای عبارت، اینجوری درست باشد که مولا نگوید، لا تختر، بگوید لا تشرب الخمر عن اراده ناشیه عن العلم بأن المایع خمر و کون الخمر حراما، آیا می شود لا تشرب الخمر را اینجوری معنا کرد، ما حرمت را از خود این لا تشرب الخمر داریم استفاده می کنیم، دلیل دیگری که ما را هدایت بکند بأن شرب الخمر حرام غیر از این لا تشرب وجود ندارد، پس چطور ما می توانیم این حرف را بزنیم که شما مرحوم محقق نائینی پذیرفتید که اگر لا تشرب الخمر را بظاهره ما حفظ بکنیم، لکن عن اراده و اختیار را ضمیمه اش بکنیم، فقط اشکالش آن مغفول عنه بودن است، نه، اشکال منحصر به مسألۀ مغفول عنه بودن نیست، بلکه آن اشکال مندفع است، و اشکال اساسی، عدم معقولیت این معناست، و لو این که اراده و اختیار هم مورد توجه و التفات باشد، لکن هر اراده و اختیاری نقش ندارد، اراده و اختیاری که به دنبال تکلیف و ناشی از تکلیف باشد، دارای نقش و مدخلیت است، و چنین ارادۀ ناشیۀ از تکلیف، لا یعقل این که در متعلق تکلیف، به هیچ صورتی اخذ بشود، و روی هم رفته این دلیلی که مهم ترین دلیل بر مسألۀ حرمت متجرّی و از نظر شرع بود.

این دلیل هم مثل آن دلیلی که قبلا ذکر کردیم، ناتمام است، و در نتیجه در این جهت از بحث که مسألۀ حرمت تجرّی باشد، ما نتوانستیم راهی برای حرمت شرعیۀ تجرّی پیدا بکنیم، تا برسیم به جهت بحث دیگری که در باب تجری مطرح است که مسألۀ استحقاق عقوبت و عدم استحقاق عقوبت است. در بحث بعد ان شاء الله.

پرسش:

1 - چگونگی مدخلیّت اختیار و موضوعیت علم در متعلق تکلیف را بیان کنید.

2 - اشکال مرحوم نائینی بر مدخلیت اختیار و موضوعیت علم در متعلق تکلیف چیست؟

3 - رد مرحوم عراقی بر اشکال مرحوم نائینی چیست؟ توضیح دهید.

4 - پاسخ مرحوم عراقی به مدخلیّت اختیار و موضوعیت علم در متعلق تکلیف چیست؟