سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 297

بشود بعنوان ماده اجتماع. اما نسبت به این متجرّی، جز مسألۀ اجتماع مثلین، چیز دیگری نیست برای اینکه او که«لا یری نفسه متجرّیا، لا یحتمل ان یکون قطعه مخالفا للواقع و لا یری نفسه متصفا بعنوان التجرّی» در حقیقت از نظر او، نسبت عموم و خصوص مطلق است، نه عموم و خصوص من وجه. و در عموم و خصوص مطلق در آن ماده اجتماع آنها اگر دو حکم متخالف باشد، اجتماع ضدین است، و اگر دو حکم متماثل باشد، اجتماع مثلین.

لزوم جدا کردن مقام جعل حکم از مقام امتثال

لکن جواب از این حرف این است که اولا در مسألۀ اجتماع امر و نهی، آنهایی که قائل به جواز اجتماع هستند(که مقتضای تحقیق هم مسأله جواز اجتماع است) آنجا روی این معنا تکیه شده که باید مقام جعل حکم را از مقام امتثال و موافقت جدا کرد. در مقام جعل حکم و انشاء حکم، عناوین و طبایع ملحوظ هستند. مانعی ندارد که امر متعلق به طبیعت صلاه بشود و اگر فرضا مولا یک مولای عادی باشد، اصلا در ذهنش هم نمی آید که ممکن است روزی این صلاه و عنوان صلاه در مقام امتثال با غصب اتحاد پیدا بکنند، مثل ما که کتاب الصلاه را می خوانیم هیچ مسأله غصب در ذهنمان نمی آید، کتاب الغصب را هم که مراجعه می کنیم، هیچ مسأله نماز در ذهن ما نمی آید. عنوان صلاه در مقام عنوانیت، هیچ ارتباطی به عنوان غصب ندارد. عنوان غصب هم در مقام عنوانیت و تعلق حکم، هیچ ارتباطی به عنوان صلاه ندارد. حالا مکلّف در مقام امتثال فرضا به سوء الاختیار آمد نماز خودش را در دار غصبی انجام داد، بدون اینکه هیچ اجبار و اکراهی در این رابطه وجود داشته باشد، باصطلاح امروزی ها: این مشکل مکلّف است، نه مشکل مولا.

مولا در مقام جعل حکم، باید عناوین را ملاحظه بکند«اقیموا الصلاه» به«لا تغصب» چه ارتباطی دارد و کذا بالعکس؟ و ماده اجتماع هم اتحادشان در وجود خارجی است و اصلا وجود از دایرۀ متعلق احکام بیرون است. آنکه محدودۀ متعلق احکام است، ماهیات و طبایع است، عناوین و مفاهیم است، اما وجود، خارج از دایرۀ مأموربه و منهی عنه است. و الاّ اگر پای وجود را در دائره مأموربه بیاوریم، تحصیل حاصل است. اگر دایرۀ عنوان وجود را در دایره منهی عنه بیاوریم، معنای آن این است که آن شرب موجود را معدوم کن. شرب موجود دیگر«لا یعقل ان یصیر معدوما و یعرض له العدم».

پس مقام جعل حکم با مقام امتثال و موافقت، دو مقام است و نباید اینها با هم خلط بشود.