سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 298

اینجا هم باید بحث را به این کیفیت مطرح بکنیم که آیا مولا در مقام جعل حکم می تواند یک حکمی به نام«لا تشرب الخمر» داشته باشد، و یک حکمی به نام«لا تشرب معلوم الخمریه» بعد از آنکه می بینیم نسبت بین خمر و معلوم الخمریه، همان نسبت عامین من وجهی است که بین صلاه و غصب وجود دارد، این نسبت هم بعینها اینجا متحقق است«الخمر الواقعی قد یکون معلوما و قد لا یکون معلوما و معلوم الخمریه قد یکون خمرا و قد لا یکون خمرا» پس نسبت بین عنوانین، عموم و خصوص من وجه است. حالا مولا چه چیزی را ملاحظه کند؟ ملاحظه کند که یک روزی یک کسی پیدا می شود علم پیدا می کند به خمریت یک مایعی و بحسب واقع، خمر نیست، این در ذهنش اجتماع مثلین می آید. این چه ربطی به مقام تعلق حکم دارد؟ بحث ما در مرحلۀ انشاء اصل حکم و جعل اصل حکم است. کاری نداریم که ممکن است یک روزی یک چنین مسأله ای برای یک انسانی پیش بیاید مثل اینکه در صلاه در دار غصبی مولا حساب بکند که ممکن است یک روزی یک مکلّفی نماز خودش را در دار غصبی بخواند. به مولا چه ارتباطی دارد؟ چه مشکلی از نظر جعل مولا و انشاء حکم به وجود می آورد؟

عدم تغییر یافتن نسبت بین احکام نزد متجری

علاوه؛ نسبت به خود همین مورد؛ نسبت به همین متجرّی که شما می فرمایید: درباره او اجتماع مثلین شده، اگر ما از خصوصیت این مایع خارجی صرف نظر بکنیم و به عنوان یک طلبه از او سؤال بکنیم که«ایها القاطع! ما النسبه بین الخمر و معلوم الخمریه»؟ او چه چیزی در جواب ما می دهد؟ همین متجرّی که«لا یری نفسه متجرّیا و یعتقد بان الواقع مکشوف لدیه کاملا»، اگر از او سؤال کردیم که«ما النسبه بین العنوانین»؟ فوری جواب ما را می دهد که «النسبه عموم و خصوص من وجه» آیا چون متجرّی شده نسبت در دائرۀ تعلق حکم به نظر خود همین متجرّی تغییر پیدا کرده است؟ اگر طلبه ای بود از طلبه دیگری سؤال کرد، گفت:

«ایها الفاضل! ایها العالم! ما النسبه بین الخمریه و بین معلوم الخمریه»؟؛ یعنی چون حالا خودش را متجرّی نمی بیند، جواب می دهد که نسبت تغییر کرده؟ یا حالا هم جواب می دهد که نسبت بین خمریت و بین معلوم الخمریه، عموم و خصوص من وجه است؟ این طور نیست که نسبت عوض شده باشد منتها مشکل این این است که خودش را متجرّی نمی بیند و من الممکن که نسبت به جریانات گذشته، خودش هم این معنا را پی برده باشد که در بعضی از