سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 303

بعنوان«معلوم الخمریه» شرب، حرام باشد، حکمی متوجه متجری بکند برای اینکه او هیچ وقت به این معنا التفات و توجهی وجود ندارد در حالی که چیزی که بعنوان موضوع در حکم و یا متعلق حکم قرار می گیرد، لا محاله باید مورد توجه و مورد التفات باشد.

کلماتی که از مرحوم محقق نائینی(ره) نقل کردیم، کانّ یک مقدار از آن کلمات ناظر به جواب از این بیان مرحوم محقق خراسانی بود. ایشان می فرمودند: یعنی چه که ما بگوییم که علم و قطع، خارج از دائره التفات و توجه است؟ بلکه اگر خوب دقت بکنیم، اصلا ماهیت علم و حقیقت علم، همان التفات است و چیزی که ماهیت آن، عبارت از التفات است را چطور می توانیم بگوییم: «لیس بمورد للالتفات و لیس بمورد للتوجه»؟

بعد کانّ یک نقضی هم می کردند، می فرمودند: در موارد دیگر که علم بعنوان موضوع برای یک حکمی واقع می شود مثل«اذا قطعت بوجوب صلاه الجمعه یجب علیک التصدق» این علم در این قضیه شرطیه، بعنوان شرط، واقع شده است و نمی شود که ملتفت الیه نباشد.

اگر ملتفت الیه نباشد، پس وجوب تصدق، هیچ گاه پیاده نمی شود و این جزاء ترتّب پیدا نمی کند، مثل«ان جائک زید فاکرمه» مکلّف و عبد باید التفات به مجیء زید پیدا بکند و توجه به تحقق شرط داشته باشد، تا به دنبال آن، مسألۀ وجوب اکرام زید پیاده بشود.

اگر در«ان جائک زید فاکرمه» مسأله، این چنین است، در«اذا قطعت بوجوب صلاه الجمعه یجب علیک التصدق» آیا می شود این قطع به وجوب نماز جمعه که بعنوان شرط در این قضیۀ شرطیه مطرح شده است، مغفول عنه باشد؟ اگر چون علم است و چون پای قطع مطرح است، مغفول عنه است، پس هیچ گاه این قضیۀ شرطیه، شرطش تحقق پیدا نمی کند و در نتیجه، جزاء مترتب نخواهد شد. لذا ایشان در مقام اعتراض به محقق خراسانی می فرمایند: این یعنی چه که شما علم را از محدودۀ التفات و محدودۀ توجه خارج می کنید؟

طریقی بودن قطع از نظر متجری

ضمن این که بیان مرحوم محقق نائینی(ره) فی الجمله، یک بیان، تمامی است، اما وجدانا چه در آنجایی که قطع انسان بحسب واقع، مطابق با واقع باشد و چه در آنجایی که مخالف باشد، آیا قطع به چه عنوان مطرح است؟ آیا بعنوان استقلالی مطرح است؟ اگر بعنوان استقلالی مطرح است، در جواب از سؤال«ماذا تشرب؟» در هر دو صورت: چه قطع مطابق با واقع باشد و چه مخالف باشد، (چون خود قاطع که«لا یری لقطعه احتمالین»: یک احتمال