سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 305

با این طول و تفصیلی که در این مسأله حرمت تجرّی مطرح بود و این نفی و اثباتهایی که ملاحظه کردید، بالاخره در این باب چه باید گفت؟ و نتیجه چیست؟ آیا می توانیم قائل به حرمت تجرّی بشویم؟ یا اینکه اگر قائل به حرمت تجرّی بشویم یک توالی فاسده ای دارد که یا مستحیل است و یا حداقل کسی قائل به آن نشده و لو اینکه به مرحلۀ استحاله نرسد؟

واقعیت مسأله، همین است برای این که هر چه انسان فکر بکند، مولایی که می خواهد تجرّی را محکوم به حرمت بکند، یکی از سه طریق بیشتر تصور نمی شود و راهی غیر از این سه طریق ندارد؛

اثبات حرمت تجری به واسطه مخاطب قرار دادن متجری

یک راهش این است که روی نفس همین عنوان تجرّی تکیه بکند که عرض کردیم: توجه به این عنوان، خودش عبد را از دائره این عنوان بیرون می برد. درست است که در باب محرّمات، مسألۀ ترک، مطرح است، مسأله حرمت، مطرح است، لکن توجه به موضوع، مدخلیت دارد، باید بفهمد که«هذا خمر حتی یجتنب عنه» باید بفهمد که«هذا کذب حتی یجتنب عنه». اگر تجرّی هم مثل سایر عناوین محرّمه بخواهد محکوم به حرمت باشد، باید مورد توجه قرار بگیرد و این طوری است که تا به عنوان تجرّی توجه پیدا کند که بخواهد حکم به حرمت پیاده بشود، از دائرۀ تجرّی بیرون می رود؛ مثل باب کذب که اول باید احراز بکند«ان هذا کذب ثمّ یجتنب عنه» اینجا اگر بخواهد احراز بکند که«انه متجر و هذا هو التجرّی» تا احراز کرد، دیگر مسأله، کنار می رود، عنوان تجرّی زائل می شود و در نتیجه کجا حکم پیاده بشود؟ آیا قبل از احراز عنوان تجرّی؟ در تمامی محرّمات باید احراز عنوان بشود، بعد از احراز عنوان تجرّی، دیگر موضوع برای عنوان تجرّی باقی نمی ماند. لذا این روشن است که بعنوان تجرّی چیزی نمی شود متعلق حرمت قرار بگیرد.

دخالت علم در حرمت متجری به

راه دوم این است که در کلام مرحوم محقق نائینی(ره) ذکر شده بود، اما ما به یک طریق دیگری این راه را ابطال می کنیم و آن این است؛ اگر مولا به جای«لا تشرب الخمر» بگوید: «لا تشرب معلوم الخمریه» ضمن اینکه«لا تشرب الخمر» هم که حکم اولی است به قوّت خودش باقی است، مرحوم محقق نائینی(ره) روی لغویت این«لا تشرب معلوم الخمریه»