سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 312

فرقی نیست. پس این دلیلی است که مرحوم محقق کمپانی در توضیح و یا در استدلال بر کلام استاد بزرگوارشان به این صورت مسأله را بیان می کنند.

منکرین استحقاق عقوبت در مورد متجرّی

لکن عرض کردیم که بزرگانی مثل مرحوم شیخ اعظم الانصاری و مرحوم محقق نائینی منکر استحقاق عقوبت در مورد متجرّی هستند. حالا کدام یک از اینها را انسان می تواند اختیار بکند؟ اینجا یکی دو مطلب را اول به عنوان مقدمه عرض می کنیم بعد یک تحلیلی در رابطۀ با معصیت واقعیه انجام می دهیم، ان شاء الله آن وقت ببینیم نتیجه با کدام یکی از این دو قول موافقت می کند؟!

یک مقدمه این است که اوّلا این معنا را ما مفروغ عنه و مسلم قرار بدهیم که در معصیت واقعیه؛ یعنی آنجایی که هیچ پای تجرّی مطرح نیست، فقط صرف معصیت واقعیه است، خمر واقعی را(اعتقد انه خمر) و با اعتقاد به خمریت(شربه). در معصیت واقعیه تعدد عقوبت مطرح نیست؛ یعنی یک ملاک برای استحقاق عقوبت وجود دارد. اینطور نیست که کسی احتمال بدهد در معصیت واقعیه چند تا ملاک برای استحقاق عقوبت است، منتهی ملتزم به تداخل و امثال ذالک بشود. آن مسأله ای که دیروز بحث می کردیم، مسأله تداخل متجرّی و عاصی است. اما در معصیت واقعیه که(لیس فی البین الاّ نفس العصیان الواقعی) یک ملاک برای استحقاق عقوبت است. منتهی باید بگردیم و آن ملاک را پیدا بکنیم با تحلیل و ملاحظۀ خصوصیاتی که در معصیت واقعیه وجود دارد، باید آن یک ملاک را پیدا کرد.

مقدمه دوم این است که ما که در باب متجرّی بحث می کنیم که آیا استحقاق عقوبت دارد یا نه؟ باید ملاک استحقاق عقوبت آن، همان ملاک در باب معصیت باشد و الاّ اگر این معنا را احتمال بدهیم که در باب تجرّی یک ملاکی برای استحقاق عقوبت وجود دارد که این ملاک منحصر به تجرّی است و حتّی در معصیت واقعیه این ملاک تحقق ندارد، این قابل قبول نیست و نمی تواند کسی ملتزم به این معنا بشود. پس آنی را که باید تعقیب کرد عبارت از این معنا است که اگر ما در معصیت واقعیه با تحلیل جهات و حیثیات و خصوصیاتی که در معصیت واقعیه است، توانستیم آن ملاک واقعی استحقاق عقوبت را به دست بیاوریم و ثانیا دیدیم که آن ملاک در تجرّی هم وجود دارد، آن وقت می توانیم در باب تجرّی مسألۀ استحقاق عقوبت را پیاده بکنیم. اما اگر ما در معصیت واقعیه ملاکش را به دست نیاوردیم، یا