سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 317

می گردد؛ در بحث عقلی وقتی که ما مراجعه به عقل می کنیم و از عقل سؤال می کنیم که آن زمانی که عاصی تصمیم بر معصیت می گیرد و معصیت نیت می کند، لکن هنوز معصیت در خارج تحقق پیدا نکرده، آیا به مجرد(نیت المعصیه) استحقاق عقوبتی در کار است؟ عقل پاسخ منفی می دهد، می گوید: تا زمانی که معصیت در خارج متلبس به لباس وجود نشده باشد، و تا زمانی که تحقق خارجی پیدا نکرده باشد، استحقاق عقوبتی وجود ندارد. از اینجا می فهمیم که(نفس نیت المعصیه مادام لم یبلغ المعصیه الی حد الوجود و التحقق فی الخارج، لا یترتب علیها استحقاق عقوبت) لذا از نظر بعد عقلی و بحث عقلی مسأله روشن است. لکن از نظر روایات یک سری روایات است که دلالت می کند بر اینکه نیت المعصیه در آن عقوبت تحقق دارد و یک سری روایاتی است که می گوید: نیت المعصیه در آن عقوبتی تحقق ندارد.

مدلول روایات در باب تجری

این روایات اگر از نظر سند و دلالت قابل مناقشه نباشد، بین خودشان به این کیفیت می توانیم جمع بکنیم، بگوییم: آن دسته روایاتی که نفی عقوبت را مطرح می کند، مقصودشان نفی فعلیت عقوبت است؛ و آن روایاتی که دلالت بر عقوبت می کند، مقصودشان استحقاق عقوبت است و آن چیزی هم که مورد بحث ما هست، چه در باب معصیت و چه در باب تجرّی، روی این محور استحقاق ما بحث می کنیم، نه فعلیت عقوبت. پیداست که خداوند تبارک و تعالی کثیری از گناهکاران را با اینکه مستحق عقوبت هستند، مع ذالک آنها را مورد لطف و عنایت قرار می دهد و عقوبت به مرحلۀ فعلیت نمی رسد. لذا در جمع بین این دو دسته و دو طائفه از روایات جمع به این کیفیت جمع خوبی است که روایات دالۀ بر ثبوت عقاب را حمل بر استحقاق بکنیم، و روایات دالۀ بر نفی را حمل بر نفی فعلیت عقوبت و واقعیت عقوبت، آن وقت در نتیجه ثابت بشود که در(نیت المعصیه) استحقاق العقوبه تحقق دارد.

لکن عرض کردم اینها یک مشکلات سندی و دلالتی هم در آن وجود دارد! علاوه بر این مشکلات، یک مطلبی را ما دیروز قبل از ورود در این بحث ذکر کردیم و آن این است که ما روی این مبنا بحث می کنیم که در معصیت واحده یک استحقاق عقوبت بیشتر تحقق ندارد.

اگر ما بخواهیم روی نیت المعصیه هم استحقاق عقوبت بار بکنیم، آن وقت این صورت پیش می آید که این دو نفری که هر دو آنها نیت معصیت کرده اند و تمام مقدمات انجام معصیت را تهیه کردند، لکن یکی از آنها باصطلاح خودشان موفق شد به انجام معصیت، دیگری موفق