سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 327

دیروز زدیم، زید و عمرو خود آن هم تجرّی است، لکن تجرّی اصطلاحی مورد بحث ما نیست، تجرّی مورد بحث ما این است که به دنبال آن مسائل نفسانی و آن جهات نفسانی یک عمل خارجی هم تحقق پیدا بکند! «ما یعتقد کونه خمرا» را شرب بکند و الاّ اگر شرب نکند و لو نیت بر شرب هم پیدا بکند، این خارج از دائرۀ تجرّی است.

پس نتیجۀ بحث این شد که ما در باب تجرّی همان طوری که حرمت شرعیه ای را نتوانستیم پیدا بکنیم در تجرّی اصطلاحی هم یک موجبی برای استحقاق عقوبت نتوانستیم پیدا بکنیم. امّا آنهایی که قائل شدند که در مورد تجرّی مسألۀ استحقاق عقوبت مطرح است. از آنها سؤال شده که آیا شما بین متجرّی و بین عاصی از نظر تعدد عقاب فرق قائل می شوید؟ یعنی در عاصی دو تا موجب برای استحقاق عقوبت است و در متجرّی یک موجب برای استحقاق عقوبت؟ چون دیدند که در عاصی نمی شود دو تا عقوبت و استحقاق عقوبت را مطرح کنند! و از طرفی هم بین عاصی و متجرّی در استحقاق عقوبت فرقی قائل نشدند؛ لذا از آنها سؤال شده که چه جوری بین این دو مطلب شما جمع می کنید؟ مرحوم محقق عراقی(ره) گفته اند: ما از اول خودمان را راحت کردیم، می گوییم: در معصیت واقعیه هم ملاک برای استحقاق عقوبت همان مسألۀ طغیان علی المولی است، و در باب متجرّی هم به عین همین ملاک وجود دارد؛ لذا نه در معصیت واقعیه دو تا عقابت مطرح است و نه در باب متجرّی یک جهت دیگری مطرح است! هیچ فرقی حتی در شدت و ضعف و در نقص و کمال بین متجرّی و عاصی وجود ندارد! «کما انّ العاصی بما انّه یکون طاغیا علی المولی» و به قول مرحوم آخوند که عبارتها و تعبیراتی در این رابطه دارند«یکون خارجا عن رسم العبودیه» و به تعبیر دیگری که مرحوم محقق اصفهانی(ره) می فرمود: ظلم بر مولا از ناحیۀ عبد تحقق پیدا کرده است، در باب متجرّی هم به همین کیفیت است، نه به مرتبۀ ناقصه