سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 338

نیتهایی که در باب عبادات است، آنهایی که اخطار به بال را شرط می دانند یا اینکه شرط هم نمی دانند لکن تعبیر به اخطار به بال می کنند، این در حقیقت آن جمله ای که مثلا در باب نماز در ذهن آنها می آید، کانّ این جور است که«انّی اصلی صلاه الظهر الواجبه مثلا» این آن نیتی است که در حقیقت در کار است حالا اختیار به بال بشود یا نشود، در حقیقت تابلوی نیت عبارت از یک چنین معنایی است.

اما در آنجایی که این شخص به یک مایعی قاطع است«بانه خمر» حالا چه قطع به آن مطابق با واقع باشد و چه قطع آن مخالف با واقع باشد، اینجا قصد و ارادۀ او به شرب این مایع «بما انّه معلوم الخمریه» تعلق نمی گیرد! عنوان معلوم الخمریه یک عنوان آلی است نه اینکه یک عنوان استقلالی باشد! و چه بسا قاطع اصلا به قطع خودش توجه ندارد، او بین خودش و بین واقعیت مکشوفه چیزی را به نام قطع نمی بیند و ملتفت الیه او نیست و مغفول عنه اوست بحسب غالب. در اول کلام یک چنین بیانی می فرمایند که عنوان مقطوعیت چه در آنجایی که قطع مطابق با واقع باشد و چه مخالف با واقع باشد، این خارج از دائره التفات و توجه است و چیزی که خارج از دائره التفات و توجه بود متعلق قصد واقع نمی شود، متعلق اراده واقع نمی شود، اراده دارای مبادی است، اولین مبدأ اراده همان التفات است، همان توجه نفس است، همان حضور مراد در وعاء ذهن و وعاء نفس است. لذا وقتی که این مایع را تصور می کند بعنوان خمریت تصور می کند، نه بعنوان معلوم الخمریه، نه بعنوان مقطوع الخمریه! این عنوان مقطوعیت خارج از دائرۀ التفات و در نتیجه خارج از دائره قصد است. آن وقت چیزی که خارج از دائرۀ التفات و خارج از دائرۀ قصد است این چطور می تواند در حسن یا قبح شیء تأثیر داشته باشد؟! چطور می تواند مؤثر باشد و بعنوان یکی از جهات مقبحه در باب تجرّی یا جهاد محسنه در باب انقیاد مطرح باشد؟ در صدر کلامشان یک چنین مطلبی را بیان می کنند.

پاسخ استاد در موجب استحقاق عقوبت و حرمت فعل متجرّی به

لکن ایشان در آخر کلام بعد از آنی که مسائل ارادی بودن اختیار و اینکه عقاب ریشۀ اصلی آن چیست؟ مسألۀ اینکه کفر و عصیان به نظر ایشان یک امر ذاتی است و الذاتی لا یعلل، سعادت و شقاوت را یک امر در حقیقت غیر اختیاری می دانند، بعد از همۀ این حرفها دوباره وقتی که برمی گردند به اصل مطلب، می فرمایند: ما می توانیم بگوییم که اصلا آدم متجرّی هیچ