سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 344

اختیاری خواهد بود و در نتیجه آثاری که مترتب بر فعل اختیاری است از تعلّق تکلیف و از ثواب و عقاب و امثال ذالک اینها منتفی می شود، برای اینکه چیزی که ریشۀ او اختیاری نیست و اضطراری است، چطور می تواند متعلق تکلیف واقع بشود و چطور می تواند مخالفت و موافقتی که بر آن استحقاق عقوبت و استحقاق مثوبت مترتب است، تحقق پیدا بکند؟ پس نمی توانید بگویید که ریشۀ خود اراده و اصل خود اراده یک امر اضطراری و امر غیر اختیاری است!؟ و اگر بخواهید خود اراده را هم اختیاری فرض بکنید، روی همین قاعده کلیه که هر امر اختیاری باید مسبوق به اراده باشد و قبل از او اراده ای تحقق پیدا کرده باشد، پس لا محاله ارادی بودن اراده و اختیاری بودن اراده به این تحقق پیدا می کند که قبل از او یک اراده ای تحقق پیدا می کند؟! آن وقت نقل کلام در آن اراده قبلی بشود. آیا اراده قبلی اضطراری است یا اختیاری؟ اگر اضطراری است از اول همان اراده اول ملتزم به اضطراری بودن آن بشوید، و اگر اختیاری بود باید مسبوق به اراده باشد، آن وقت اراده آن کدام اراده است؟ آیا همان ارادۀ اولی است که متوقف علیه اراده دومی است؟ این مستلزم دور است. و اگر بخواهید قبل از او یک اراده سومی را فرض بکنید، این«یتسلسل الی ما لا نهایه له»؟

پس در نتیجه اگر بخواهید اراده را یک امر اختیاری بدانید، یلزم الدور او التسلسل، و اگر بخواهید غیر اراده و غیر اختیاری بدانید، زمینه ای برای تحقق تکلیف و توجه تکلیف و آثار مترتبۀ بر تکلیف من استحقاق المثوبه علی الموافقه، و استحقاق العقوبه علی المخالفه، پیدا نمی شود. برای اینکه چیزی که اساس و پایه او یک امر اضطراری است، چطور می تواند متعلق به تکلیف قرار بگیرد؟ و چطور می شود تبعات و آثار تکلیف بر او مترتب شود؟ یک چنین اشکالی در باب ارادی بودن اراده و اختیاری بودن اراده وجود دارد.

مبادی اراده و اختیاری بودن آنها از نظر مرحوم آخوند«ره»

مرحوم آخوند در همین جلد دوم این فرمایش را دارند؛ در جلد اول به نظر من این مطلب را ذکر نکرده اند، - ما با همین اولا ایشان کار داریم - می فرمایند که خود اراده و«ان لم یکون مسبوقا بالاختیار و الاراده» لکن اراده دارای مبادی و مقدمات متعددی هست، بعضی از آن مبادی غالبا یکون بالاختیار، پس برای اراده مبادی فرض می فرماید که مکررا بحث شده است و می فرماید: بعضی از مبادی اراده غالبا یکون بالاختیار! یک قرینه ای در کلام ایشان هست که مقصود از این بعضی از مبادی اراده کدام یک از این مبادی اراده است و آن قرینه این