سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 357

این متمم کلام ایشان نمی تواند پاسخی برای آنها قرار بگیرد. -

تقسیم افعال انسان به جوارحی و جوانحی

همان طوری که واقعیت مسأله است و صدر المتألهین هم تأیید کردند این معنا را، انسانها دارای دو جور فعل هستند؛ یک افعالی که افعال ظاهره است و به واسطه اعضاء و جوارح انسان تحقق پیدا می کند. حالا گاهی هم نیاز به یک ابزار و آلاتی دارد گاهی هم نه هیچ نیازی به وساطت و کمک ابزار و آلت ندارد، این اعمال معمولی انسان نشستن، ایستادن، حرکت کردن، خوردن، زدن، کشتن، امثال ذالک، اینها اعمالی است که ارتباط به اعضا و جوارح انسان دارد و ملموس هم است؛ یعنی در خارج ظاهر است. الان روشن است که همه شما برادران و بزرگواران، در اینجا صفت جلوس و فعل جلوس را اختیار کردید، «امر ملموس محسوس».

اما در مقابل این اعضاء و جوارح و افعالی که مستند به اعضاء و جوارح است، یک اعمالی هم است که در رابطۀ با نفس انسان است و به تعبیر مرحوم صدر المتألهین از صفات حقیقیه قائمۀ بنفس انسان است، بدون اینکه یک امر توهمی و تخیلی باشد، یک واقعیت است اما ظرفش و موصوف آن نفس انسان است و این دیگر در خارج برای دیگری محسوس و ملموس نیست.

حالا که انسان دارای دو نوع عمل بود؛ در اعمالی که به وسیلۀ اعضاء و جوارح تحقق پیدا می کند، ما می بینیم که بعضی از آنها اتصاف پیدا می کند«بانّه عمل اختیاری» و بعضی از آنها اتصاف پیدا می کند«بانّه عمل اضطراری». در مثالی که عرض کردیم آن کسی که گرفتار بیماری ارتعاش ید است و بلااختیار ید او حرکت می کند و هرچه هم می خواهد در مقابل حرکت اضطراریه مقاومت بکند و این حرکت تحقق پیدا نکند، موفق به این کار نمی شود. ما می بینیم که این حرکت با حرکتی که یک انسان سالم فرض کنید در مقام ورزش نسبت به دستهای خودش انجام می دهد، کاملا اینها وجدانا متفاوت است، آن اولی را به عنوان یک حرکت اضطراری نام گذاری می کنیم، دومی را به عنوان یک حرکت اختیاری، و ضابطۀ در فرق بین این دو حرکت را این قرار می دهیم که آن حرکت اختیاری مسبوق به اراده است و از روی اراده ناشی می شود، اما این حرکت اضطراری هیچ ارتباطی به ارادۀ انسان ندارد، بلکه چه بسا در مقابل ارادۀ انسان مقاومت می کند، کسی که چنین بیماری را واجد است، خیلی علاقمند به این است که این حرکت ارتعاشی را از بین ببرد، لکن در مقابل جبر این حرکت و