سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 361

معنا دارد، به مقتضای«و نفخت فیه من روحی» یک گوشۀ مختصری از این خالقیت و خلاقیت را به نفس انسانی عنایت کرده، نفس انسانی در رابطۀ با بعضی از اعمال خودش در رابطۀ با این بحثهایی که محل بحث ما هست، خودش خلق می کند تصور را، خلق می کند این شیء را در ذهن، خلق می کند این صورتی را که مربوط به این شیء خارجی است که ما از آن تعبیر به معلوم بالذات در مقام معلوم بالعرض می کردیم.

حقیقت اختیاری بودن تصور

پس در حقیقت همین اولین مبدأ اراده که صفت من صفات النفس و له واقعیت و در عین حال اضطرای نیست و اختیاری است، کما یدل علیه وجدان، این اختیاری بودن به مسبوقیت به اراده نیست، اختیاری بودن آن به این است که خود نفس در اثر قدرتی که خداوند به او داده و عنایتی که به او داده، یک پرتو ضعیفی از خلاقیت خودش را به نفس انسان عنایت کرده، آن هم در طول قدرت خداوند، نه در عرض قدرت خداوند! در طول قدرت خداوند یک چنین خلاقیتی به نفس داده شده است که«النفس یقتدر علی ان یتصور، یقدر علی ان یتصور بالقدره الهیّه التی» خداوند به او عنایت کرده است.

پس ما در صفات نفسانیه اولین مبداء اراده را که به نام تصور می نامیم، ملاحظه می کنیم می بینیم هم واقعیت دارد، هم اختیاری است و هم مسبوقیت به اراده در اختیاری بودن آن نقش ندارد. بعضی از خصوصیات دیگر و بعضی از توضیحات دیگر را در جلسۀ بعد ان شاء الله عرض می کنیم.

پرسش:

1 - اشکال استاد بر کلام صدر المتألهین در تشابه اراده به صفات نفسانیه را ذکر کنید.

2 - تقسیم افعال انسان به جوارحی و جوانحی را توضیح دهید.

3 - مراد از اینکه تصور؛ اولین مقدمه در اراده است، چیست؟

4 - تصور؛ اختیاری یا غیر اختیاری است یعنی چه؟

5 - حقیقت اختیاری بودن تصور را بیان کنید.