سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 366

وجود پیدا کرد. اگر این طور شد، آن وقت نقل کلام می شود در آن تصدیق به فائدۀ دوم، که آیا تصدیق به فائدۀ دوم امر اختیاری یا غیر اختیاری؟ شما مجبور هستید بگویید: اختیاری است.

بگویید: «کل عمل اختیاری لا بد و ان یکون مسبوقا بالاراده» پس آن تصدیق به فائدۀ دوم هم باید یک اراده و مبادی اراده قبل از او تحقق پیدا بکند، بعد نقل کلام بکنیم در آن تصدیق به فائدۀ سوم و تسلسل لازم بیاید.

ملاک در اختیاری بودن تصدیق به فائده

آیا در مسألۀ تصدیق به فائده جایی برای این حرفها وجود دارد؟ یا اصل اختیاری بودن آن قابل انکار است؟ وقتی که اختیاری بودن آن قابل انکار نیست و از طرف دیگر مسبوقیت به اراده در تصدیق به فائده دخالت ندارد، پس ملاک و مناط در اختیاری بودن این تصدیق به فائده چیست؟ ملاک همان ملاکی است که در باب تصور ما ذکر کردیم؛ یعنی خداوند یک عنایتی به نفس انسانی کرده، همان طوری که در رابطۀ با تصور که عبارت از مفاد کان تامّه است، نفس انسانی قدرت دارد که به صورت مفاد کان تامّه یک ماهیاتی را و یا یک موجودات خارجیه را در ذهن خودش متلبس به لباس وجود ذهنی بکند.

همان طوری که ذهن انسان در رابطۀ با مفاد کان تامّه ذهنی یک قدرت خلاقیتی، لکن به عنایت الله تعالی تبارک و تعالی در رابطۀ با تصدیق هم که مفاد کان ناقصه است و اذعان به نسبت مثلا قیام برای زید، یا ترتب فلان لذت بر فلان عمل مثلا محرّم است، نفس انسانی می تواند این فعالیت را داشته باشد و این تصدیق و اذعان به نسبت را خودش ایجاب بکند، و الاّ یا باید ملتزم بشویم به اینکه تصدیق به فائده امر غیر اختیاری؟ هذا خلاف الوجدان، و یا ملتزم بشویم به اینکه تصدیق به فائده هم مسبوق به یک اراده ای در رابطۀ خود این تصدیق فائده است؟ و آن وقت نقل کلام در تصدیق به فائدۀ آن سومی و چهارمی و دهمی الی ان یتحقق التسلسل لازم بیاید.

لکن مسأله به این جاها نمی رسد! معنای اختیاریت تصدیق به فائده مسبوقیت به اراده نیست و اینکه ما می گوییم: «کل فعل اختیاری لابد و ان یکون مسبوقا بالاراده» عرض کردیم نه آیه ای این معنا را دلالت کرده که ما بگوییم: ظاهر آیه اقتضای عموم می کند، نه روایت معتبره ای و نه یک دلیل عقلی دلالت بر این معنا می کند! ما چون تا چشممان را باز کردیم همین اعمال ظاهرۀ ملموسه را مطالعه و ملاحظه کردیم، دیدیم از یک طرف یکی به اختیار