سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 371

نسبتش به وجود و عدم علی السواء است، این لا محاله اگر بخواهد وجود پیدا کند و طرف وجود رجحان پیدا کند، نیاز به یک علت موجده دارد و الاّ چیزی که متساوی النسبه الی الوجود و العدم است، می توانیم سؤال کنیم که«لم صار موجودا»؟

اما آیا این قاعده دربارۀ واجب الوجود هم پیاده می شود؟ کسی بگوید: «کل موجود» حتی شامل واجب الوجود هم می شود، این حرف غلط است! برای این که ملاک و علتی که نیاز به علت موجده را مطرح می کند، همین مسألۀ امکان و افتقار امکانی است، اما در واجب الوجود که مسألۀ وجود برای او امر ضروری و لا ینفک است، معنا ندارد که کسی مسألۀ«یحتاج الی عله موجده» را مطرح بکند، چون ملاک را باید به دست آورد، به چه احتیاج دارد؟ در ممکن برای تساوی نسبت الی الوجود و العدم، «یحتاج الی عله موجده» صحیح است؛ اما در واجب الوجودی که مسألۀ تساوی نسبت مطرح نیست، بلکه وجود برای او ضرورت ثبوت و ضرورت تحقق دارد، دیگر چه معنا دارد که بگوییم: «یحتاج الی عله موجده»؟ این را برای این عرض کردیم که این قواعدی که به این صورت به نحو کلیّت القاء می شود، باید محدودۀ این ضوابط را ملاحظه کرد، و به تعبیر روز، کاربرد این قاعدۀ کلیّه تا چه حدی هست؟ در باب «کل فعل اختیاری» هم کاربردش همان اعمال مربوط به اعضاء و جوارح است، و الاّ در بحث قبل ملاحظه کردید که خیلی از افعال نفسانیه، ما تردیدی در اختیاری بودن آنها نداریم و همینطور تردیدی نداریم در این که مسبوقیت به اراده هم در آنها مطرح نیست، پس باید بگوییم که آن اعمال مثل تصور، تصدیق به فائده و خود اراده، اینها از مصادیق قاعدۀ«کل فعل اختیاری فهو مسبوق بالاراده» نیستند و اصلا این قاعده برای اعمال نفسانیه و افعال قلبیه مطرح نیست.

اختیاری بودن اراده و مسبوقیت اراده

یکی دو مؤید هم برای اختیاری بودن اراده و این که معنای اختیاریتش مسبوقیت به اراده نیست، ذکر می کنیم که یکی از آنها دلیل برای این مطلب است. اگر نظرتان باشد مرحوم آخوند«ره» در اواخر بحث مشتق، در کفایه، یک مطلبی را ذکر کرده اند و آن مطلب این است که این عناوین مشتقّه ای که ما هم دربارۀ خداوند به کار می بریم و هم دربارۀ ممکنات به کار می بریم، از نظر عنوان مشتقّی و اتصاف ذات به مبدأ، معنایش فرق نمی کند، یعنی اگر شما گفتید: «الله تعالی عالم» به این که فردا روز پنجشنبه است، یا این که بگویید: «زید عالم» به این