سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 378

«لم جعل الانسان انسانا و لم جعل الحمار ناهقا»؟ همانطوری که سؤال معنا ندارد و علت این که معنا ندارد این است که«لذاتی لا یعلل» لذا آن سؤال هم معنا ندارد و نمی شود از علت سعادت و شقاوت و کفر و عصیان سؤال کرد. آنها هم ذاتی هستند و«الذاتی لا یعلل».

در این بحث ما در مورد دو جهت باید بحث بکنیم؛ یکی این که این«الذاتی لا یعلل» که قدر مسلّم آن، همین مشبّه به در کلام ایشان است که«لم جعل الانسان انسانا و لم جعل الحمار ناهقا»؟ و در آن مثال یا کلام معروف، دارد که«ما جعل الله المشمش مشمشا، بل أوجده» یا «خلقه» ما باید بحث کنیم که این«الذاتی لا یعلل» معنایش چیست و چرا ذاتی لا یعلل؟ این مسأله ای نیست که مستند به یک آیه ای باشد، مستند به روایتی باشد و در این مسائل مربوط به وحی«من الکتاب و السنه» این عنوان وارد شده باشد؟! این یک مسألۀ فلسفیه است و باید علت آن روشن بشود بعد ببینیم این مقایسه صحیح است یا نه؟ و در مقام صحت و سقم مقایسه، باید یک بررسی اجمالی از معنای سعادت و شقاوت داشته باشیم تا ببینیم آیا سعادت ذاتی انسانهای سعید است و شقاوت ذاتی انسانهای شقی هست و اینها هم از مصادیق«الذاتی لا یعلل» هستند یا این که نه، هیچ ارتباطی بین اینها وجود ندارد؟

مراد از ذاتی در منطق

در رابطۀ با جهت اولی«الذاتی لا یعلل» کلمۀ ذاتی در منطق، در دو مورد استعمال می شود؛ یکی در باب کلیات خمس، که از آن تعبیر به ذاتی در فیثاغوجی می شود. سه تای از کلیات خمس، مربوط به ماهیت هر چیزی هست، «امّا تمام الماهیه» که از آن تعبیر به نوع می شود و«امّا جزء الماهیه» که ماهیت معمولا دارای دو جزء است، یک جزء مشترک که از آن تعبیر به جنس می شود و یک جزء اختصاصی که از آن تعبیر به فصل ممیز می شود.

پس ذاتی در باب کلیات خمس، عبارت از سه چیز است، «الجنس و الفصل و النوع المرکب من الجنس و الفصل» در مقابل این ذاتی، عرضی قرار گرفته که عرض هم دو قسم شده، یکی عرض عام است که اختصاص به خصوص معروض ندارد، و یکی عرض خاص است، مثل ضحک و تعجب نسبت به انسان، که جز در مورد انسان معروض دیگری برای ضحک و تعجب وجود ندارد. پس در نتیجه، ذاتی در باب کلیات خمس، سه چیز را شامل می شود، «الجنس و الفصل و النوع».

اما در باب برهان، وقتی که این کلمۀ ذاتی اطلاق می شود، یک معنای وسیعتری را شامل