سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 379

می شود که آن معنای وسیع، غیر از جنس و فصل و نوع، شامل لوازم ماهیت هم می شود، لوازم ماهیت؛ یعنی آن چیزهایی که هیچ داخل در ماهیت نیستند، به عنوان جزء الماهیه مطرح نیستند، لکن در عین حال، وقتی که شما ماهیت را تصور بکنید و ماهیت را مورد التفات ذهن قرار بدهید، همین نفس و تصور الماهیه، کافی است در این که انتقال به آن لوازم هم پیدا بکنید، بدون این که داخل در ماهیت باشد، مثل همین زوجیت، نسبت به اربعه که اربعه در ماهیتش زوجیت دخالت ندارد، اما در عین حال زوجیت لازم ماهیت اربعه است؛ یعنی اگر اربعه در غیر عالم ذهن و عالم خارج هم امکان داشت در یک وعائی برای او یک نوع تقرّر و ثبوتی تحقق پیدا بکند، همانجا هم زوجیت، ملازم با اربعه بود که هیچ ارتباطی به وجود خارجی و وجود ذهنی ندارد. اگر ما فرض می کردیم که در عالم اصلا اربعه ای لباس وجود نپوشیده، یا در ذهن وجود پیدا نکرده، لکن نفس همین تصور ماهیت اربعه، انسان را هدایت به زوجیت می کند، از اینها اصطلاحا تعبیر به لوازم الماهیه می کنند. ذاتی در باب برهان، علاوۀ بر این که جنس و فصل و نوع را شامل می شود، لوازم ماهیت، بلکه بعضی از امور دیگر را هم شامل می شود، مثل وجود برای واجب الوجود، و امتناع برای شریک الباری! اینها هم داخل در ذاتی در باب برهان است.

بیان مراد از عدم تعلیل ذاتی

حالا چرا ذاتی لا یعلل؟ چرا در ذاتی نیاز به علت مطرح نیست؟ چرا در ذاتی با کلمۀ«لم» نمی شود سؤال از علت کرد؟ لا یعلل؛ یعنی«لا یحتاج الی العله» و چیزی که نیاز به علت نداشته باشد، با کلمۀ«لم» نمی شود سؤال از علت دربارۀ او بشود! اینجا یک مقدمۀ کوتاهی که در ضمن صحبتهای متعدد در خلال این بحثها و بحثهای سالهای گذشته ذکر کردیم، این مقدمۀ کوتاه را عرض می کنیم که ما هر محمولی را وقتی که در رابطۀ با موضوع ملاحظه می کنیم، از نظر جهتی که در منطق مطرح است، یکی از این سه حالت را برای او بیشتر نمی توانیم پیدا بکنیم؛ یا این است که ثبوت این محمول برای موضوع ضرورت دارد، و از نظر اصطلاح منطقی، قضیه ای که تشکیل می شود، یک قضیۀ موجبۀ ضروریه است که جهت را همان ضرورت تشکیل می دهد به نحو ایجاب. مثلا گاهی از اوقات، محمول نسبت به موضوع، جهتش ضرورت هست، اما در ناحیۀ سلب و در ناحیۀ نفی جهتش جهت ضرورت است، که قضیه به اصطلاح منطقی، عبارت از قضیۀ سالبۀ ضروریه است. وقتی که شما در