سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 386

بود.

آیۀ دیگری در همین رابطه هست که این دو آیه را وقتی که کنار هم بگذاریم، آیۀ دوم، به منزلۀ مفسر این آیۀ اول خواهد بود و آن عبارت از این آیه است که می فرماید: «وَ أَمّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّهَ هِیَ الْمَأْوی فَأَمّا مَنْ طَغی وَ آثَرَ الْحَیاهَ الدُّنْیا فَإِنَّ الْجَحِیمَ» مأوای او خواهد بود، آن آیۀ اول می گفت: افراد متصف به شقاوت در نار هستند، این آیه شقاوت را تفسیر می کند و معنا می کند. و می گوید: افراد سعادتمند در بهشتند، این آیه سعادت را تفسیر می کند، می گوید: سعادت انسانها و انسانهای سعادتمند، آنهایی هستند که دارای دو خصوصیت باشند؛ یک خصوصیت، «خاف مقام ربّه» کلمۀ خاف به صورت فعل مطرح شده و به صورت فعل اسناد به انسان داده شده است، و ظاهر اسناد فعل به انسان، اختیاری بودن و ارادی بودن آن فعل است. می فرماید کسانی که از روی کأنّ توجه و التفات نسبت به مقام پروردگارشان خائف باشند، و باز یک جهت دومی هم در آنها وجود داشته باشد، «و نهی النفس عن الهوی»؛ یعنی این نفسی که حضرت یوسف«علی نبینا و آله و علیه السلام» فرمود: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمّارَهٌ بِالسُّوءِ» که هم با کلمۀ«انّ» و هم با صیغۀ مبالغۀ و هم با لام تأکید«لأمّاره بالسوء» روی قاعده، انسان باید در مقابل چنین نفسی کأنّ بلا اختیار خاضع باشد، نفسی که دارای چنین قدرت و خصوصیت است که«لأمّاره بالسوء».

این آیۀ شریفه می فرماید: «وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی» یعنی انسان بتواند اینقدر در مقابل این نفس مقاومت کند که نه تنها تحت تأثیر امّاریّت نفس قرار نگیرد، بلکه در مبارزۀ با نفس، بر آن غلبه کند و نفس را از متابعت هواها و امیال نفسانی نهی کند، آن هم به نحو نهی مؤثر، نه نهیی که«قد یوجب التأثیر و قد لا یوجب التأثیر» این عباره اخرای از سعادت است که انسان را در نتیجه به بهشت می رساند. در مقابل«و اما من طغی» اگر کسی اختیارا راه طغیان را انتخاب کرد«و آثر الحیوه الدنیا» که اینجا دو تا عنوان در آن مطرح است، هم خود کلمۀ«آثر» به معنی انتخاب است و هم اسناد فعل ظهور در ارادیت و اختیاریت دارد؛ یعنی از روی اختیار، از روی اراده آخرت را بطور کلی چشم بپوشد و تنها دنیا را انتخاب بکند و تمام اهداف و آمالش را در دنیا متمرکز بکند، «فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْوی» .

سعادت و شقاوت و ارتباط آن با«الذاتی لا یعلل»

معنای سعادت و شقاوت با توجه به دید شرع و دیدگاه قرآن شریف روشن شد، حتّی در